Mekanik Tesisat Yönetmeliği: Proje ve Uygulama Esasları

Türkiye'de "Mekanik Tesisat Yönetmeliği" başlığını taşıyan tek bir yönetmelik bulunmaz. Bir binanın sıhhi tesisatı, ısıtması, soğutması, havalandırması ve yangın tesisatı için kurallar birkaç metne dağılmıştır: yapı ruhsatını düzenleyen imar yönetmeliği, Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik ve bu metinlerin atıf yaptığı Türk standartları. "Binalarda mekanik tesisat yönetmeliği", "mekanik iç tesisat yönetmeliği" ya da "mekanik tesisat proje yönetmeliği" diye aranan hükümler, bu metinlerin mekanik tesisata dokunan maddeleridir. Aşağıda bu maddeler bir binanın geçtiği sıraya göre dizildi: ruhsat için proje, inşaat sırasında uygulama ve denetim, kullanım döneminde işletme.

Mekanik tesisat projesi neyi kapsar?

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 57. maddesinin 7. fıkrası mekanik tesisat projesini tanımlar: mimari projeye uygun olarak makina mühendislerince hazırlanan, ölçeği yapının büyüklüğüne ve özelliğine göre belirlenen sıhhi tesisat, kalorifer, kat kaloriferi ve benzeri ısıtma, soğutma ve havalandırma projeleri ile ısı yalıtım raporu. Asansör uygulama projesi de aynı fıkrada yer alır; elektrik tarafından bir mühendisle makine ya da mekatronik mühendisinin birlikte hazırladığı proje olarak tanımlanır. Fıkranın son cümlesi uygulamada belirleyicidir: idare, yapının özelliğine göre bu projelerden gerekli olanları ister. Tek katlı bir dükkân ile yüksek katlı bir otelin ruhsat dosyasındaki mekanik paftalar bu yüzden aynı değildir.

Aynı fıkraya sonradan eklenen bentler iki konuyu daha mekanik projeye bağlar:

• Yerinde içilebilir olmayan su sistemleri (57/7-a): Binada yağmur suyu toplama ya da gri su sistemi kurulacaksa ruhsat eki mekanik tesisat projesinde gösterilir. Yağmur suyu için TS EN 16941-1, gri su için TS EN 16941-2 esas alınır. Gri su deposunun tahliyesi yağmur suyu hattına değil atık su şebekesine bağlanır.
• Doğal gaz (57/7-b): Doğal gaz tesis edilecek binalarda tesisat, bütün bağımsız bölümler için bölüm girişindeki sayaca kadar ilgili mevzuat ve standartlara göre projelendirilerek yapılır.

Projenin hangi hesaplarla ve hangi sırayla hazırlandığını havalandırma projesi nasıl çizilir yazısında, mekanik tesisatın bütün kollarını mekanik tesisat nedir yazısında anlattık.

Projeyi kim imzalayabilir?

Küçük ve orta ölçekli binalarda mekanik tesisat projesi meslek odasına kayıtlı makina mühendisinin imzasıyla ruhsata girer. 12.05.2023 tarihli değişiklikle eklenen iki bent, yüksek ve büyük binalarda müellife deneyim şartı getirdi:

Müellifin oda kaydı, büro tescili ve uzmanlık belgeleri ayrı bir konudur. Hangi belgenin kimden alındığını mekanik tesisat yetki belgesi yazısında, havalandırma projesini kimin çizebileceğini havalandırma projesini kim çizer yazısında ele aldık.

Mekanik iç tesisat projesinde uyulan standartlar

Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği mekanik tesisatın hesap yöntemlerini doğrudan standartlara bağlar. Proje kontrolünde en sık sorulan atıflar şunlardır:

Kullanma suyu ve atık su tesisatının boru çapı hesapları çoğunlukla TS EN 806 (bina içinde insani tüketim amaçlı su tesisatı) ve TS EN 12056 (bina içi cazibeli drenaj) serilerine göre yapılır.

Sistem seçimini belirleyen sayısal eşikler

Enerji performansı yönetmeliğindeki bazı eşikler, mekanik müellif çizime başlamadan sistem tipini belirler. Mimari proje oturduğunda ilk kontrol edilen rakamlar bunlardır:

• 2.000 m² inşaat alanı: Yeni binalarda merkezi ısıtma yapılır; tesisat tek kolon hatlı ve ısı sayaçları bağımsız bölümün dışında kalacak şekilde projelendirilir (md. 13/3). TS 825'teki 1. derece gün bölgesindeki binalarda bu fıkra uygulanmayabilir.
• 250 m² ve gaz yakıtlı bireysel ısıtma: Yoğuşmalı ya da entegre ekonomizerli cihaz kullanılır (md. 13/4).
• 250 kW soğutma ihtiyacı: Bu değeri aşan konut dışı binalarda merkezi soğutma tasarımı yapılır (md. 15/1).
• 500 m³/h hava debisi: Yeni binalarda bu debinin üstündeki sistemler için ısı geri kazanım tasarımı yapılır; yaz ve kış en az %50 verimle ekonomik olarak avantajlıysa uygulanması zorunludur, tasarım raporu müellifçe idareye sunulur (md. 17/10–11).
• 500 kW kazan kapasitesi: Su yumuşatma, şartlandırma ya da ikisi birlikte kurulur (md. 13/13).
• 2.000 m² üstü konaklama binası ve spor merkezi: Otel, hastane, yurt, cezaevi gibi binalarda ve spor merkezlerinde yenilenebilir kaynakla desteklenen merkezi sıhhi sıcak su sistemi planlanır (md. 19/3).
• 10.000 m² ve birlikte bulunan merkezi sistemler: Merkezi ısıtma, soğutma, iklimlendirme ve aydınlatma bir arada ise bilgisayar kontrollü bina otomasyonu kurulur (md. 20/6).
• 2.000 m² toplam yapı inşaat alanı (NSEB): Bina neredeyse sıfır enerjili bina olarak yapılır; mimari, mekanik ve aydınlatma projelerinin uygunluğunu gösteren Ön Hesap Sonuç Formu BEP-TR ile hazırlanıp ruhsat eki projelerle sunulur (md. 23/2).

Isıtma, soğutma ve klima maddelerinin ayrıntısını iklimlendirme yönetmeliği yazısında, ıslak hacim havalandırması, hava bacası ve işyeri havalandırması maddelerini havalandırma sistemleri yönetmeliği yazısında topladık.

İmar yönetmeliğinin doğrudan mekanik hükmü: bacalar

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 33. maddesi ısıtma ve mutfak bacalarını mimari projeyle birlikte çözülmesi gereken bir konu olarak düzenler:

• Kaloriferli konutlarda bağımsız bölümün oturma ve yatma hacimlerinin en az birinde, sıcak su tesisatı olmayan banyo ve mutfaklarda duman bacası yapılır; kaloriferli umumi binaların her katında en az bir duman bacası bulunur (33/1–2).
• Bacalar TSE standartlarına uygun yapılır; bina yüksekliğine göre uygun ölçüde şönt baca yapılabilir (33/4–5).
• Doğal gaz uygulama bölgelerinde iskân edilebilir bodrum dahil 5 katlı binaların mutfaklarında, doğal gazla çalışan her cihaz için müstakil baca yapılır (33/9).
• Kat kaloriferi kazanı mutfak dışında ayrı bir bölmeye konursa bu mahal en az 6 m³ olur, dış cepheden havalandırılır ve müstakil bacası bulunur (33/11).
• Elektrik-haberleşme, mekanik ve doğal gaz tesisatları için ortak tesisat bacası kullanılamaz (33/13); havalandırma bacalarından elektrik ve doğal gaz tesisatı geçirilemez (32/10).
• Kalorifer daireleri, bacalar, ısıtma ve buhar tesisleri enerji performansı ve yangın yönetmeliklerine uygun düzenlenir (33/14).

Restoran ve endüstriyel mutfak bacalarında malzeme ve güzergâh ayrıca yangın mevzuatına bağlanır; bu tarafı restoran baca yönetmeliği yazısında ve çelik baca sistemleri sayfasında anlattık.

Yangın tesisatı: mekanik projenin ayrı paftası

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, bina sınıfına, yüksekliğine ve kullanımına göre yangın dolabı, sprinkler, duman kontrolü ve basınçlandırma ister. Bu tesisatlar çoğu binada mekanik tesisat projesinin ayrı paftası olarak çizilir. Havalandırma tarafında en çok sorulan noktalar, kanalların yangın bölmesinden geçtiği yerlerdeki yangın damperleri, kapalı otopark egzozu ve kaçış merdivenlerinin basınçlandırılmasıdır. Bunları otopark havalandırma yönetmeliği ve merdiven basınçlandırma yönetmeliği yazılarında madde madde açtık.

İnşaat sırasında: fenni mesul ve tesisatı yapan ekip

Ruhsat eki projelerin sahada uygulanmasını fenni mesuller denetler. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 68. maddesine göre yapının fenni mesuliyeti konusuna ve yapım aşamasına göre mimar, inşaat, makina ve elektrik mühendislerince ayrı ayrı yürütülür; mekanik tesisatta bu görev makina mühendisinindir. Bir makina mühendisi aynı anda 60.000 m²'den fazla inşaatın fenni mesuliyetini üstlenemez (68/13). Tek ruhsata bağlı ve 3.000 m²'yi aşan inşaatlarda fenni mesullere yardımcı fen adamı görevlendirilir; tesisatla ilgili fen adamı aynı anda il sınırları içinde 30.000 m²'den fazla inşaatta görevlendirilemez (68/14). Yapı denetimi kapsamındaki binalarda mekanik tesisatın denetimini yapı denetim kuruluşunun makine mühendisi denetçisi yapar.

Tesisatı fiilen kuran ekip için Bayındırlık ve İskân Bakanlığının 13.07.2007 tarihli ve 2007/11 sayılı genelgesi yol gösterir. Genelge, sıhhi tesisat, ısıtma, soğutma, medikal, yangın, iklimlendirme ve havalandırma tesisatında çalışanların diploma ya da kurs belgesi sahibi ehil kişiler olmasını; işin ustalık belgesi sahiplerince ya da ilgili odaya kayıtlı, ustalık belgeli eleman çalıştıran işletmelerce yapılmasını ve bunu gösteren belgelerin ruhsat dosyasında yer almasını ister. Doğal gaz tesisatında ayrıca dağıtım şirketinin verdiği sertifika aranır.

Kullanım döneminde süren yükümlülükler

Yapı kullanma izninden sonra sorumluluk bina sahibine, yöneticisine ya da işletmecisine geçer:

• Sıvı, gaz ve katı yakıtlı merkezi ısıtma sistemlerinde her işletme döneminin başında ve yılda en az bir kez baca gazı analizi ve bakım yapılır; sistem performansını da içeren rapor saklanır (BEP md. 14/2).
• Klima santrali filtreleri üreticinin belirttiği sürelerde temizlenir ya da değiştirilir ve bu durum raporlanır (md. 18/6).
• Merkezi sıhhi sıcak su sistemlerinde tesisat yalıtımı her yıl kontrol ettirilir, eksikler tamamlanıp raporlanır (md. 19/9).
• Binanın enerji kullanan sistemlerinin işletmecisi, meslek odalarının düzenlediği eğitimlere katılarak belge alır (md. 24/1).
• İşyerlerinde havalandırma ve klima tesisatı, iş ekipmanlarına ilişkin yönetmelik kapsamında en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer; ayrıntılar havalandırma periyodik kontrol yönetmeliği yazısında.

Proje ve uygulama dosyası için kontrol listesi

1. Ruhsat dosyasındaki mekanik paftalar idarenin istediği kapsamı karşılıyor mu: sıhhi tesisat, ısıtma, soğutma, havalandırma, yangın, doğal gaz, gerekiyorsa yağmur suyu ve gri su?
2. Bina yüksekliği ya da inşaat alanı 57/7-c veya 57/7-ç eşiğini aşıyorsa müellifin deneyim belgeleri dosyada mı?
3. TS 825 ısı yalıtım hesabı ile TS 2164 ısı kaybı hesabı aynı mimari revizyona mı dayanıyor?
4. 500 m³/h'yi aşan her havalandırma sistemi için ısı geri kazanım raporu hazırlandı mı?
5. Bacalar 33. maddeye göre müstakil mi; ortak tesisat bacası kullanılmış mı?
6. Tesisatı kuran ekibin ustalık ya da yeterlilik belgeleri ruhsat dosyasına eklendi mi?
7. Teslim dosyasında kanal sızdırmazlık testi, debi ölçümleri, cihaz kataloğu ve bakım talimatları var mı?

Mekanik tesisat işlerinde metraj ve işçilik kalemlerinin nasıl oluştuğunu mekanik tesisat birim fiyatları sayfasında açtık. Havalandırma sistemleri, ısıtma sistemleri ve klima santrali işlerinde İstanbul ve Kocaeli projeleri için keşif talebi iletişim sayfasından iletilebilir.