Karbon / Koku Filtresi

Baca çıkışında duman görünmediği hâlde komşuların koku şikâyeti sürüyorsa sebep çoğunlukla gaz hâlindeki bileşenlerdir. Bunlar partikül değildir; labirent filtreden de elektrostatik hücreden de geçerler. Karbon koku filtresi egzoz havasını aktif karbon yatağından geçirir ve bu molekülleri karbonun gözenek yüzeyinde tutar (adsorpsiyon). Hizmetin kapsamı; koku yükünün belirlenmesi, karbon yatağının boyutlandırılması, ünite gövdesinin imalatı, kanal hattına montajı ve karbon değişim planının çıkarılmasıdır.

Karbon kademesi hattan bağımsız çalışan bir cihaz değildir. Mutfak egzozunda davlumbazın ve yağ tutucu ön arıtmanın arkasında yer alır; davlumbaz, ön filtre, karbon ünitesi ve fan aynı debiyle çalıştığı için birlikte boyutlandırılır. Davlumbaz tarafı davlumbaz imalatı sayfasında anlatılıyor; bu sayfa karbon ünitesinin boyutlandırılmasına, montajına ve bakımına odaklanır.

Koku kontrol seviyesinin belirlenmesi

Her mutfak aynı kademe sayısını gerektirmez. İngiltere'de yerel yönetimlerin mutfak egzozu başvurularında atıf yaptığı EMAQ+ "Control of Odour and Noise from Kitchen Exhaust Systems" (2018) rehberi, gereken koku kontrolünü dört ölçütü puanlayarak belirler. Rehberin Türkiye'de bağlayıcılığı yoktur; ancak keşifte aynı dört soruyu sormak ünite seçimini sağlam bir zemine oturtur:

• Dağılım: Egzoz, çatı mahyasının üzerinden dikey ve yüksek hızla mı atılıyor, yoksa avluya, saçak altına ya da alçak bir noktaya mı veriliyor?
• En yakın hassas alıcı: Baca çıkışına en yakın pencere, balkon ya da teras kaç metre uzakta?
• Mutfak büyüklüğü: Günde kaç kişiye servis veriliyor?
• Pişirme tipi: Kızartma ağırlıklı mutfaklar ile kebap ve yoğun baharatlı mutfaklar, koku ve yağ yükü bakımından en üst iki sınıfta yer alır.

Toplam puan düşük-orta, yüksek ve çok yüksek olmak üzere üç koku kontrol seviyesinden birini verir. Rehberin ayrıca vurguladığı nokta çıkışın yüksekliği ve yönüdür: egzozun mahyanın en az 1 m üzerinden, dikey ve önünde şapka gibi bir engel olmadan atılması dağılımı belirgin biçimde iyileştirir. Çıkış koşulu yapı nedeniyle iyileştirilemiyorsa filtre kademesi güçlendirilir ya da çıkış hızı artırılır.

Temas süresi ve karbon yatağı hacmi

Karbonun kokuyu tutabilmesi için havanın yatak içinde yeterli süre kalması gerekir. Tasarımın temel büyüklüğü bu temas (bekleme) süresidir ve hesabı basittir:

Karbon yatağı hacmi V (m³) = Debi Q (m³/s) × Temas süresi t (s)

Filtre üreticilerinin teknik föylerinde çoğu uygulama için kabul edilen en düşük temas süresi 0,1 saniyedir; ağır baharatlı mutfak kokularında 0,3 saniyeye kadar çıkılması önerilir. Aşağıdaki tablo bu formülle hazırlanmış bir hesap örneğidir. Kütle değerleri aktif karbonun yaklaşık 500 kg/m³ yığın yoğunluğuyla bulunmuştur; kesin değer seçilen karbonun teknik föyünden alınır.

Aynı hesap gereken filtre yüzeyini de gösterir. Panel tipi karbon filtreler yaklaşık 0,2 m/s yüz hızında derecelendirilir; 6.000 m³/h debide bu, 8 m²'yi aşan filtre yüzeyi demektir. Bu yüzeyi kanal kesitine sığdırmak için karbon, V düzeninde dizilmiş hücrelere ya da silindirik kartuşlara yerleştirilir.

Karbon ünitesi tipleri ve karbon seçimi

Karbonun kendisi de seçimin parçasıdır. Hindistan cevizi kabuğu ya da kömür kökenli granüller kullanılır; adsorpsiyon kapasitesi karbon tetraklorür (CTC) aktivitesi ve iyot sayısı gibi değerlerle karşılaştırılır. Amonyak gibi karbonun zayıf tuttuğu gazlar için kimyasal emdirilmiş ortamlar seçilir. Kartuş ve kaset tiplerinin maliyete etkisi karbon filtre fiyatları sayfasında.

Karbonun verimli çalıştığı koşullar

• Yağ ve duman karbona ulaşmamalı: Karbonun önünde elektrostatik filtre sistemi ya da ince torba filtre bulunur. Filtre üreticileri karbonun önüne en az orta verimli bir ön filtre, dumanlı pişirmede daha yüksek verimli torba filtre koyulmasını ister; sınıf seçiminde bugün eski EN 779'un yerini alan ISO 16890 kullanılır.
• Sıcaklık ve nem: Karbona gelen havanın 40 °C altında ve bağıl neminin %80 altında olması önerilir. Bu yüzden karbon kademesi ocaktan olabildiğince uzağa, hattın soğumuş bölümüne konur; sulu filtre çıkışındaki neme doymuş hava karbona doğrudan verilmez.
• Sızdırmazlık: Kartuşlarla montaj plakası arasındaki contalar eksiksiz olmalıdır; havanın bir kısmının karbonun yanından geçmesi (by-pass) ünitenin verimini bütünüyle düşürür.
• Fan konumu: Fan genellikle karbon kademesinden sonra gelir; seçiminde karbonun ve ön filtrenin kirli hâldeki basınç kaybı toplam dirence eklenir.

İş akışı: keşiften değişim planına

Doymuş karbonun işaretleri

Karbon doydukça ünitenin basınç kaybı belirgin şekilde değişmez. Fark basınç göstergesindeki artış ön filtrenin kirlendiğini gösterir, karbonun bittiğini göstermez. Doyma, baca çıkışında kokunun yavaş yavaş geri gelmesiyle anlaşılır. Bu nedenle değişim aralığı ilk dolumdan sonraki koku takibiyle ve işletmenin günlük çalışma süresiyle birlikte belirlenir. Ticari ünitelerdeki granül karbon yıkanarak yenilenmez, değiştirilir. Değişimde fan durdurulur, servis kapağı açılır, kartuşlar plakadan sökülüp yeniden doldurulur ya da yenileriyle değiştirilir; contalar kontrol edildikten sonra yeni dolum tarihi ünite etiketine yazılır. Ön filtrenin yenilenmesi ve fanın kontrolü aynı servis ziyaretine bağlanabilir; bu periyodik servis havalandırma bakım onarım kapsamında yapılır.

Koku filtresi kullanılan yerler

En sık karşılaşılan alan, egzozun konut cephesine yakın atıldığı restoran ve kafe mutfaklarıdır. Beyoğlu'nda İstiklal Caddesi çevresi ve Karaköy, Beşiktaş çarşısı ve Kadıköy çarşısı gibi restoranların üst katlarında konut bulunan bölgelerde koku kademesi çoğu zaman projenin baştan parçası olur. Nargile salonlarında tütün ve aroma kokusu ayrı bir yük oluşturur; salondaki dumanı toplayan emiş hattı restoran havalandırma sistemleri kapsamında tasarlanır, koku kademesi bu hattın dış çıkışından önce eklenir. Otel mutfakları, AVM yemek katları, toplu yemek tesisleri, çöp odası ve atık su pompa odası egzozları da karbon ünitesinin kullanıldığı yerlerdir. Solvent buharı içeren proses havasında (boya, baskı) karbon adsorpsiyonu endüstriyel ölçekte uygulanır; bu durumda karbon miktarı solvent yüküne göre hesaplanır ve iş boya kabini ya da proses egzozu projesiyle birlikte ele alınır.

Mevzuat ve standart notları

• Koku Oluşturan Emisyonların Kontrolü Hakkında Yönetmelik (RG 19.07.2013, sayı 28712): Kapsamı, çevre izin ve lisans mevzuatının listelerinde yer alan faaliyet ve tesislerdir. Ekindeki azaltma yöntemleri arasında aktif karbonla tutma ve ıslak yıkama sistemleri sayılır. Restoranlar bu listelerin tipik konusu değildir; yine de ekteki yöntem listesi, koku azaltmada kabul gören teknikleri gösterir.
• EN 16282-8: Ticari mutfaklarda pişirme dumanı arıtma tesisatlarının şartlarını ve deney yöntemini tanımlar.
• Restoran bacasının yüksekliği ve çıkışına dair genel çerçeve restoran baca yönetmeliği yazısında.

Kaçınılması gereken çözümler

Ev tipi aspiratörlerdeki ince karbon pedini büyütüp ticari mutfağa uyarlamak sonuç vermez; havanın karbonla temas süresi çok kısa kalır. Karbonu ön filtresiz bağlamak ilk haftalarda kokuyu keser, ancak yağla kaplanan granüller kısa sürede işlevini yitirir; kısa aralıklarla tekrarlanan karbon yenilemesi, ünitenin kendi maliyetini aşabilir. Koku nötrleştirici püskürtme sistemleri ancak destek kademesi olarak düşünülebilir; yağ ve duman yükünü azaltmazlar. Karbon kademesini fanın basma tarafına, sıcak ve basınçlı bölüme koymak ise hem kartuş contalarından kaçağa hem de sıcaklık sınırının aşılmasına yol açar.

Koku ünitesi, mutfak egzozunun bütün tasarımıyla birlikte ele alındığında işe yarar; bu tasarım restoran havalandırma sistemleri sayfasında anlatılıyor. Kokunun kaynağını ayırt etmeye yönelik pratik kontrol listesi için mutfak havalandırma kokusu nasıl giderilir yazısına bakabilirsiniz. Keşif talebini iletişim sayfasından iletebilirsiniz.