Ofis, AVM, Otel Havalandırma

Ticari bir binada havalandırma debisini metrekare ya da saatlik hava değişim sayısı tek başına belirlemez. Belirleyici olan; mahalde aynı anda bulunan kişi sayısı, yapı malzemelerinden gelen kirletici yükü ve binanın içindeki ayrı egzoz kaynaklarıdır: mutfak, WC, otopark, çamaşırhane, soyunma odası. Ofiste, AVM’de, otelde, okulda, hastanede ve spor salonunda bu kalemlerin ağırlığı farklı olduğu için aynı hesap şablonu altısına birden uygulanamaz. Bu sayfa ofis, AVM, otel havalandırma projelerinde ve aynı mantıkla çözülen okul, hastane ve spor salonu işlerinde hesabın ve sistem seçiminin nasıl ayrıştığını anlatır.

Bina tipinden bağımsız temel kavramlar havalandırma sistemleri sayfasında, işletme tipine göre sistem seçimi havalandırma sistemleri rehberi yazısında anlatılıyor.

Taze hava debisi kişi ve alan üzerinden hesaplanır

TS EN 16798-1 taze hava debisini kişi ve alan bileşeninin toplamı olarak verir: q = n · q_p + A · q_B. Burada n kişi sayısı, q_p kişi başı debi, A döşeme alanı, q_B yapı malzemelerinden kaynaklanan kirleticiler için alan başı debidir. Standardın ekindeki örnek değerlerde iç ortam kalite kategorisi II için kişi başı 7 L/s, düşük emisyonlu binada alan başı 0,7 L/s·m² alınır; kişi başı toplam debi 4 L/s’nin altına inmemelidir. ABD’de kullanılan ASHRAE 62.1-2022 aynı yaklaşımı farklı katsayılarla kurar: ofis alanında kişi başı 2,5 L/s ve metrekare başı 0,3 L/s.

Örnek olarak 200 m² açık ofiste 20 kişi için:

• TS EN 16798-1, kategori II, düşük emisyonlu bina: 20 × 7 + 200 × 0,7 = 280 L/s ≈ 1.008 m³/h
• ASHRAE 62.1-2022: 20 × 2,5 + 200 × 0,3 = 110 L/s ≈ 396 m³/h

İki sonuç arasındaki fark, standardın ve kalite kategorisinin proje başında yazılı olarak belirlenmesi gerektiğini gösterir. Kategori II’nin kişi başı debisi, iç ortamdaki karbondioksidin dış havanın yaklaşık 800 ppm üstünde dengelenmesine karşılık gelir. Mahal tipine göre ön hesap için havalandırma hesabı aracını kullanabilirsiniz.

Ofis havalandırma sistemleri

Plaza ve iş merkezi katlarında ısıtma ve soğutma çoğu zaman VRF klima sistemleri ya da fan coil ile yapılır. Bu iç üniteler odadaki havayı dolaştırır, taze hava getirmez. Taze hava kat ya da bina bazında ısı geri kazanımlı santralle verilir ve aynı miktar hava egzoz edilir; eşanjör egzoz havasının ısısını taze havaya aktararak taze havanın ısıtma ve soğutma yükünü azaltır.

• Toplantı odaları: ASHRAE 62.1 varsayılan yoğunluğu ofis için 100 m²’de 5 kişi, toplantı odası için 50 kişi alır. Bu odalara ayrı debi ve gerekiyorsa karbondioksit sensörüne bağlı değişken debi damperi verilir.
• Asma tavan arası: tavan arası dönüş havası plenumu olarak kullanılıyorsa Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, Madde 87/7 bu boşluktan geçirilebilecek kablo ve boru tiplerini sınırlar.
• Menfez seçimi: cam bölmeli ofislerde lineer slot menfezler tavan çizgisini bozmadan uzun atış verir; boyut, yüz hızına ve ses düzeyine göre seçilir. Menfez tipi ve adedinin maliyete etkisi menfez fiyatları sayfasında.
• Kiracı tadilatı: bölmeler değiştiğinde kanal ağı yeni odalara göre yeniden dengelenir; bölme duvarın arkasında kalan menfez odayı havasız bırakır.

Kanal tarafındaki işlerimizden biri modern ofis havalandırma referansında; Beyoğlu İş Hanı merkezi klima santrali kurulumu da bu sayfada anlatılan santral tarafına örnektir. Ofis katında VRF’nin hangi durumda uygun olduğu, hangi durumda su soğutma grubu ve fan coil ya da klima santralinin öne çıktığı VRF klima avantajları yazısında karşılaştırılıyor.

AVM havalandırma sistemleri

AVM’de ziyaretçi sayısı gün içinde ve hafta sonu büyük oranda değişir; ortak alan santralleri bu yüzden değişken debili ve karbondioksit kontrollü çalıştırılır. Atrium gibi çok katlı boşluklarda ısınan hava üst katlarda toplanır, besleme ve dönüş noktaları kat kat dengelenir. Kiracı mağazalarına bina sisteminden taze hava ve egzoz bağlantı noktası bırakılır, mağaza içi dağıtım kiracı projesiyle yapılır.

• Yemek katı: her kiracı mutfağının pişirme egzozu, yönetmeliğin 88/2 fıkrası gereği binanın diğer bölümlerine hizmet eden sistemlerden ayrı tutulur. AVM’lerdeki mutfakların davlumbazlarında 57/1 fıkrası otomatik söndürme sistemi ister. Mutfak tarafının kurulumu restoran havalandırma sistemleri, düzenli temizliği baca ve davlumbaz temizliği sayfasında.
• Otopark: toplam alanı 2.000 m²’yi aşan kapalı otoparkta, diğer sistemlerden bağımsız ve saatte en az 10 hava değişimi sağlayan mekanik duman tahliye sistemi zorunludur (Madde 88/3). Ayrıntılar otopark havalandırma sistemleri sayfasında.

Otel havalandırma sistemleri

Otel odasına taze hava ya koridor üstündeki ana kanaldan her odaya ayrılan branşmanla ya da oda iç ünitesine bağlanan taze hava hattıyla verilir. Banyo egzozu sürekli çalıştırılır ve oda koridora göre hafif negatif basınçta kalır; banyo kokusu koridora değil egzoza gider. Odalar arası ses geçişini önlemek için branşmanlarda susturucu ve esnek bağlantı kullanılır.

• İç koridorlar: yönetmelik, otellerin iç koridorlarının dış duvardaki açıklıklarla doğal yolla havalandırılmasını ya da mekanik duman tahliyesi yapılmasını ister (Madde 50/1-c).
• Mutfak, çamaşırhane ve spa: nem ve ısı yükü yüksek bu mahaller oda sisteminden ayrı egzoz ve taze hava hattıyla çözülür.
• Lobi ve restoran: yüksek tavanlı lobide değişken kişi sayısı için ayrı santral bölgesi ayrılır.

Otel tarafındaki işlerimize örnek: The Mandala Hotel VRF klima sistemi.

Okul havalandırma sistemleri

Sınıflarda kişi yoğunluğu ofisin birkaç katıdır ve ders boyunca kapı ve pencereler çoğunlukla kapalı kalır. Bu yüzden okulda debi alana göre değil öğrenci sayısına göre hesaplanır; ısı geri kazanımlı santraller sınıf ya da kat bazında bölgelendirilir. Yemekhane mutfağı, kapalı spor salonu ve laboratuvarlar ayrı egzoz hatlarıyla çözülür. Kamu yapılarında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın makina tesisatı teknik şartnameleri havalandırma tasarımında TS 3419 ve TS 3420’ye atıf yapar. İrfan Okulları’ndaki havalandırma çalışmasında bodrum kattaki galvaniz dikdörtgen ana kanal hattı askı sistemiyle birlikte kuruldu.

Hastane havalandırma sistemleri

Hastanede havalandırmanın asıl görevi enfeksiyon kontrolüdür. Mahaller arasında temizden kirliye doğru basınç kademesi kurulur: ameliyathane pozitif, enfeksiyon izolasyon odası negatif basınçta tutulur. Hijyenik tasarımlı klima santrali, kademeli filtreleme ve ameliyathanelerde yüksek verimli son filtre kullanılır; santral ve kanal iç yüzeyleri temizlenebilir olmalıdır. Tasarımda Almanya’nın DIN 1946-4 standardı sık başvurulan kaynaktır. Kurallar hastane havalandırma yönetmeliği yazısında, hijyenik santralin yapısı klima santrali sayfasında; sınıflandırılmış hacimler için temiz oda sistemleri sayfasına bakabilirsiniz.

Spor salonu havalandırma sistemi

Fitness ve ağırlık salonlarında kişi başı karbondioksit ve nem üretimi oturan bir ofis çalışanının çok üstündedir. ASHRAE 62.1-2022 ağırlık salonları için kişi başı 10 L/s ve metrekare başı 0,3 L/s taze hava öngörür: 400 m² bir salonda aynı anda 40 kişi için 40 × 10 + 400 × 0,3 = 520 L/s, yani yaklaşık 1.870 m³/h. Aynı standart soyunma odalarındaki duşlar için duş başlığı başına sürekli çalışmada 10 L/s, aralıklı çalışmada 25 L/s egzoz ister; duş ve WC egzozu salon havasından ayrı tutulur. Bu debiler ısıtma ve soğutma yükünü büyüttüğü için ısı geri kazanımın geri ödemesi ayrıca hesaplanır.

AVM içindeki bir spor merkezi olan Factory Athletic havalandırması bu tip işlerimizdendir. Maliyeti belirleyen kalemler spor salonu havalandırma fiyatları sayfasında.

Yangın güvenliği ile kesişen detaylar

Ticari binada havalandırma kanalı yangın kompartımanlarını, şaftları ve kaçış yollarını kesen bir hat olduğu için Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in 87. maddesi proje ve montajın parçasıdır:

• Hava kanalları yanmaz malzemeden yapılır ya da yanmaz malzemeyle kaplanır (87/11); yeterli askıyla bağlanır (87/3); kanal kaplama malzemesi en az zor alevlenici olur (87/4).
• Aynı santral birden fazla yangın kompartımanını besliyorsa kompartıman geçişlerindeki üfleme ve emiş kanallarına yangın damperi konur (87/6).
• Kanal 120 dakika dayanımlı kompartıman duvarını ya da katını geçiyorsa geçişte yangın damperi ya da yangın geçişini engelleyen eşdeğer önlem gerekir; korunmuş şafttan geçen kanalda şafta giriş ve çıkışta damper şarttır (87/8).
• Kanalların kaçış merdivenlerinden ve yangın güvenlik hollerinden geçmemesi esastır (87/5).
• Merdiven kovası 30,50 m’yi aşan binalarda kaçış merdivenleri basınçlandırılır (89/1) ve basınçlandırma kanallarına yangın damperi konmaz (87/9); ayrıntılar merdiven basınçlandırma sistemi sayfasında.
• Yapı yüksekliği 51,50 m’yi aşan binaların hol ve koridor gibi ortak alanlarında duman kontrol sistemi zorunludur (87/12). İklimlendirme tesisatı duman kontrolünde de kullanılacaksa mekanik duman kontrol sistemine ait bütün şartlar bu tesisat için de aranır (87/1); ayrı tahliye gereken yerler için duman tahliye sistemi.

Keşiften bakıma uygulama adımları

1. Keşif: mimari proje ve kat planları, mevcut şaftlar ve kesitleri, cephe ve çatıda taze hava ve egzoz ağzı konabilecek yerler, asma tavan arası yüksekliği, yangın kompartımanı sınırları, binanın kullanım saatleri.
2. Hesap: mahal bazında kişi ve alan bileşeniyle taze hava, egzoz debileri, ısı geri kazanım verimi, kanal kesitleri, basınç kaybı ve fan seçimi.
3. Proje ve ekipman: santral ve ısı geri kazanım cihazı, klima santrali ya da VRF ile entegrasyon, menfez tipi ve yerleşimi, damper ve kontrol noktaları.
4. İmalat: galvaniz dikdörtgen ve spiral kanallar, özel parçalar ve susturucular ölçüye göre hazırlanır; ayrıntı hava kanalı imalatı sayfasında.
5. Montaj: kullanımdaki binalarda iş kat kat ve bölge bölge ilerletilir; kesilen tavan ve duvar geçişleri yangın yalıtımıyla kapatılır.
6. Devreye alma: her menfezde debi ölçülür ve balans damperleriyle proje değerine getirilir; yangın damperlerinin kapanması, sinyalleri ve santral kontrol senaryoları denenir.
7. Bakım: filtre değişimi, ısı geri kazanım eşanjörü ve batarya temizliği, kayış ve yatak kontrolü havalandırma bakım onarım kapsamında planlanır.

Ticari binalarda sık karşılaşılan hatalar

• VRF ya da split klimayı havalandırma saymak: iç üniteler taze hava getirmez; taze hava ayrı tasarlanır.
• Toplantı odası, sınıf ve spor salonunu açık ofis katsayısıyla hesaplamak.
• Taze hava emiş ağzını egzoz, mutfak bacası ya da otopark çıkışının yakınına koymak.
• Mutfak egzozunu bina genel egzozuna bağlamak ya da mutfak kanalına yangın damperi takmak.
• Devreye almada debi ölçmemek: balans yapılmayan sistem santrale yakın odalara fazla, uzak odalara az hava verir.
• Filtreye ve ısı geri kazanım eşanjörüne servis erişimi bırakmamak.
• Otel odasında banyo egzozunu kesintili çalıştırıp odayı pozitif basınçta bırakmak.

İlçeler ve maliyet

Ofis, plaza ve AVM yoğunluğunun öne çıktığı ilçeler için bölge sayfaları: Şişli, Ataşehir, Ümraniye, Beşiktaş, Kartal, Bakırköy, Beyoğlu.

Genel kalemler için havalandırma sistemleri fiyatları, iklimlendirme tarafı için VRF klima fiyatları ve klima santrali fiyatları sayfalarına bakabilirsiniz. Isı geri kazanım ve kontrollü taze havanın enerji tarafı enerji verimli sistemler yazısında; yeni binalarda 500 m³/h ve üzerindeki sistemler için ısı geri kazanım tasarımını isteyen yönetmelik maddesi havalandırma sistemleri yönetmeliği yazısında. Kat planı ve kullanım bilgisiyle keşif talebi için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.