Mekanik Tesisat Nedir? Kapsamı ve Proje Aşamaları

Bir binada duvarın, döşemenin ve asma tavanın içinden geçen boruların, kanalların ve onları çalıştıran makinelerin büyük kısmı mekanik tesisatın konusudur. Kısaca tanımlamak gerekirse mekanik tesisat, bir yapıda ısıtma, soğutma, havalandırma, su, atık su, yangın söndürme ve yakıt ihtiyacını karşılayan boru, kanal ve ekipman sistemlerinin tümüdür. Mimari proje binanın biçimini, statik proje taşıyıcı sistemini, elektrik projesi enerji ve zayıf akım dağıtımını belirler; mekanik tesisat ise binanın içindeki havayı, suyu ve ısıyı yönetir. Bu yüzden ruhsat sürecinde ayrı bir proje olarak hazırlanır ve bir makine mühendisinin imzasını taşır.

Mekanik tesisat nedir, neleri kapsar?

Tesisat genellikle yedi sistem grubuna ayrılır. Küçük bir konutta bunların üç dördü bulunurken bir hastanede ya da fabrikada hepsi bir arada çalışır:

Isıtma ve soğutmanın sıcaklık, nem ve taze hava ile birlikte ele alındığı bütün için iklimlendirme nedir yazısına, havalandırma tarafının ayrıntıları için havalandırma sistemleri sayfasına bakılabilir.

Mekanik sıhhi tesisat nedir?

Mekanik tesisatın su ile ilgili kısmıdır ve dört ayrı şebekeden oluşur:

• Temiz su: şehir şebekesinden ya da depodan alınan suyun musluklara dağıtılması. Yüksek binalarda şebeke basıncı üst katlara yetmediği için hidrofor kullanılır, alt katlarda aşırı basınç da basınç düşürücüyle sınırlanır.
• Sıcak su: boyler, kombi ya da merkezi sistemle üretilen sıcak suyun dağıtımı ve uzun hatlarda sirkülasyon hattıyla musluğa sıcak ulaşması. Lejyonella riskine karşı depolama sıcaklığı yüksek tutulur.
• Pis su: lavabo, klozet ve mutfaktan gelen atık suyun eğimli borularla kanalizasyona iletilmesi. Her cihazda koku sifonu, kolonlarda havalandırma borusu bulunur; şebeke kotunun altında kalan bodrum katlarda pis su pompası gerekir.
• Yağmur suyu: çatı ve teras suyunun ayrı bir şebekeyle uzaklaştırılması.

Günlük dilde "sıhhi tesisat" çoğu zaman yalnız bu kısmı, "mekanik tesisat" ise bütünü anlatır.

Elektrik tesisatıyla sınır nerede?

Pompa, fan, kompresör ve brülör mekanik tesisatın ekipmanıdır; onları besleyen kablo, pano ve koruma elemanları elektrik projesinde yer alır. İki projenin en çok kesiştiği yerler otomasyon ve yangın senaryosudur. Yangın alarmı geldiğinde yangın damperlerinin kapanması, merdiven basınçlandırma fanlarının çalışması ve duman egzoz fanlarının devreye girmesi mekanik sistemlerin işidir; bu komutları taşıyan sinyal ve kumanda devreleri ise elektrik tarafındadır. Bu yüzden iki proje aynı senaryo tablosu üzerinden koordine edilir. Duman kontrolü tarafı için duman tahliye sistemi ve yangın damperi sayfalarına bakılabilir.

Mekanik tesisat projesi nedir?

Mekanik tesisat projesi, yukarıdaki sistemlerin hangi hesapla boyutlandırıldığını ve binanın neresinden nasıl geçeceğini gösteren teknik rapor ve çizimler bütünüdür. Yapı ruhsatı için mimari, statik ve elektrik projeleriyle birlikte hazırlanır; yapı denetim kuruluşunun ve ilgili belediyenin incelemesinden geçer. Doğal gaz tesisatı ayrıca bölgenin dağıtım şirketine onaylatılır; İstanbul'da bu kurum İGDAŞ, Kocaeli'de İZGAZ'dır.

Hesap raporları

• Isı kaybı hesabı (TS 2164 kalorifer tesisatı projelendirme kuralları ve TS 825 binalarda ısı yalıtım kuralları esas alınarak)
• Soğutma yükü ve iklimlendirme hesapları
• Havalandırma debileri; otopark, sığınak, mutfak ve ıslak hacim egzozları
• Boru ve kanal çapı, pompa ve fan seçimi, basınç kaybı hesapları
• Temiz su ve pis su hesapları, depo ve hidrofor seçimi
• Yangın tesisatı hidrolik hesabı

Çizimler (paftalar)

• Vaziyet planı: şebeke bağlantıları, rogarlar, gaz giriş noktası
• Kat planları: her sistemin kat içindeki güzergâhı
• Kolon şemaları: ısıtma, temiz su ve pis su kolonlarının düşey görünümü
• Makine dairesi, çatı ve sığınak detayları
• Havalandırma kanal planları ve kesitler
• Malzeme listesi ve metraj

Havalandırma kısmının nasıl çizildiği havalandırma projesi nasıl çizilir yazısında, projeyi kimin çizip imzalayabileceği havalandırma projesini kim çizer yazısında anlatılıyor. Uyulması gereken mevzuat mekanik tesisat yönetmeliği yazısında, meslek odası belgeleri mekanik tesisat yetki belgesi yazısında ele alınıyor.

Proje aşamaları

1. Ön proje (avan): sistem seçenekleri karşılaştırılır; makine dairesi, şaft, çatı ekipman alanı ve asma tavan yükseklikleri mimari projeye işlenir. Bu aşamada şaft ayrılmayan bir bina, sonradan kanal ve boru için yer bulamaz.
2. Uygulama projesi: ruhsata esas proje; hesaplar tamamlanır, çaplar ve güzergâhlar kesinleşir.
3. İmalat ve koordinasyon projesi: sahada kanal, boru, kablo tavası ve sprinkler hatlarının aynı tavan boşluğunda çakışmadan geçmesi için yapılan ayrıntılı çizimler. Hava kanallarının imalat ölçüleri bu aşamada çıkar.
4. Yapıldığı gibi (as-built) proje: sahadaki değişikliklerin işlendiği son hali. İşletme ve bakım yıllarca bu çizimle yürür.

Mekanik tesisat projesi nasıl okunur?

Projeyi okumaya her zaman lejanttan başlanır: her sistemin çizgi tipi, rengi ve sembolü orada tanımlıdır. Sonra şu bilgiler aranır:

• Çap ve ölçü gösterimi: borularda DN, inç ya da dış çap × et kalınlığı; dikdörtgen kanallarda genişlik × yükseklik (mm), yuvarlak kanallarda Ø.
• Akış yönü: oklar; ısıtma ve soğutmada gidiş ve dönüş hatları farklı çizgi tipiyle gösterilir.
• Kotlar: boru ya da kanalın alt kotu, döşemeye ya da sıfır kotuna göre.
• Kolon numaraları: planlardaki kolon işaretleri kolon şemasındaki aynı numarayla eşleşir.
• Ekipman etiketleri: fan, pompa ya da santral kodları ekipman listesindeki kapasite ve debi değerlerine bağlanır.
• Ölçek ve kesitler: plandan anlaşılmayan düşey ilişkiler kesitlerden okunur.

Sahada mekanik tesisat nasıl uygulanır?

Kaba tesisat

Duvar ve döşeme kapanmadan önce yapılan iştir: döşeme içi borular, kolonlar, pis su hatları, kanal ana hatları ve askı sistemleri, duvar ve döşeme geçişlerindeki kılıflar. Kaba tesisat bitince borular basınç testine tabi tutulur ve test geçmeden üzeri kapatılmaz.

İnce tesisat

Radyatör, armatür, vitrifiye, menfez, iç ünite gibi görünen elemanların takıldığı aşamadır; makine dairesi ve çatı ekipmanlarının bağlantıları da bu sırada tamamlanır.

Test, ayar ve devreye alma

Isıtma ve su devrelerinde basınç testi, temizlik ve dolum; havalandırmada fan devreye alma, menfez debilerinin ölçülüp ayarlanması (balans); yangın tesisatında pompa ve senaryo testleri. Sonuçlar tutanakla kayda geçer ve yapıldığı gibi projeyle birlikte teslim edilir.

Havalandırma, mekanik tesisatın neresinde?

Havalandırma, mekanik tesisatın en çok yer kaplayan kısmıdır: hava sudan çok daha az ısı ve kütle taşıdığı için aynı işi yapan bir kanalın kesiti, bir su borusunun kesitinden kat kat büyüktür ve asma tavan yüksekliğini çoğu zaman kanal belirler. Kanalların imalatı ve askıları koordinasyon projesinin merkezindedir; ayrıntısı hava kanalı imalatı sayfasında. Otopark ve sığınak gibi yönetmeliğe bağlı havalandırmalar için otopark havalandırma sistemleri ve sığınak havalandırma sistemleri sayfalarına bakılabilir. Isıtma ve iklimlendirme tarafında ısıtma sistemleri, klima santrali ve VRF klima sistemleri sayfaları ayrı ayrı ele alınıyor. Ön boyutlandırma için havalandırma hesabı ve kanal metraj hesabı araçları kullanılabilir.

Maliyet nasıl hesaplanır?

Mekanik tesisatın maliyeti iki ayrı kalemdir. Proje (mühendislik) bedeli için Makina Mühendisleri Odası her yıl en az ücret tarifesi yayımlar. Uygulama bedeli ise metraj ve birim fiyatla hesaplanır; kamu işlerinde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının yayımladığı mekanik tesisat birim fiyatları esas alınır. Poz, rayiç ve analiz kavramları mekanik tesisat birim fiyatları sayfasında açıklanıyor. İstanbul ve Kocaeli'deki projeler için keşif talebi iletişim sayfasından iletilebilir.

Mekanik tesisat malzemeleri ve boru çapı

Malzeme seçimi taşınan akışkana, sıcaklığa ve basınca göre seçilir; aynı binada beş altı farklı boru cinsi bulunması olağandır:

• Isıtma ve soğutma suyu: siyah çelik, bakır ya da çok katmanlı kompozit boru; yerden ısıtmada PE-RT veya PEX.
• Temiz ve sıcak su: PPR, çok katmanlı boru ya da paslanmaz çelik.
• Pis su ve yağmur suyu: PVC, ses yalıtımlı PP ya da kaynaklı HDPE.
• Yangın söndürme: kanallı (groove) ya da kaynaklı bağlantılı çelik boru.
• Klima: soğutucu akışkan için bakır boru ve elastomerik kauçuk yalıtım.

Mekanik tesisat boru çapı hesabı: ısıtma hattından örnek

Su borusunda çap, debiden ve kabul edilen hızdan çıkar. Debi, ısı yükünün suyun özgül ısısı ile gidiş-dönüş sıcaklık farkının çarpımına bölünmesiyle bulunur: 70/50 °C rejimde (20 K fark) 50 kW'lık bir devrede 50 / (4,19 × 20) ≈ 0,6 kg/s, yani yaklaşık 2,2 m³/h su dolaşır. Bu debi DN25 çelik boruda yaklaşık 1,0 m/s, DN32'de 0,6 m/s hıza karşılık gelir; DN25'te metre başına basınç kaybı DN32'nin yaklaşık dört katıdır, bu yüzden DN32 seçilir. Aynı yük ısı pompasıyla 5 K farkla taşınırsa debi dört katına çıkar. Temiz suda TS EN 806-3'ün yük birimi, pis suda TS EN 12056-2'nin boşaltma birimi yöntemi kullanılır. Soğutucu akışkan hatları için VRF kapasite ve boru çapı hesabı aracı var.

Rölöveden ölçümlü teslime kadar uygulama tarafı mekanik tesisat hizmet sayfasında anlatılıyor.