Havalandırma Kanalı Metrekare Hesaplama ve Metraj Cetveli

Girdiler ve Kabuller

• W, H: dikdörtgen kanalın iç ölçüleri (mm). Dirsek ve pantolonda W, dönüşün yapıldığı düzlemdeki kenardır.
• D: spiral ya da yuvarlak kanalın anma çapı (mm).
• L: eksen boyu; düz kanalda metre, parçalarda milimetre.
• Ri: iç (boğaz) yarıçapı; Rc = Ri + W/2 eksen yarıçapı; θ dönüş açısı.
• n: aynı parçadan adet. t: sac kalınlığı (mm). ρ: çelik yoğunluğu, varsayılan 7850 kg/m³.

Hesaplanan alan net yüzeydir: kilit dikişi, flanş payı ve kesim firesi hariçtir. Bu paylar atölyeden atölyeye değiştiği için ayrı bir "sac ihtiyacı" sütununda, kullanıcının girdiği oranlarla gösterilir.

Düz Kanal: 1 Metre Kanal Kaç m², Kaç kg?

Dikdörtgen: A = 2 × (W + H) × L × n  ·  Spiral: A = π × D × L × n

Bir metre kanalın yüzeyi kesitin çevresine eşittir. Bu yüzden "metre fiyatı" ile "m² fiyatı" arasındaki dönüşüm çevreyle yapılır. Aşağıdaki tabloda ağırlık, Bakanlık birim fiyat pozlarındaki kalınlık kademesiyle ve 7,85 kg/(m²·mm) ile hesaplandı:

1250×600 kanal 600×400 kanaldan yaklaşık iki kat fazla yüzeye sahiptir ama en uzun kenarı 1249 mm sınırını geçtiği için sac bir kademe kalınlaşır ve metre ağırlığı üç katına yaklaşır.

Dirsek m² Hesabı

Kavisli dikdörtgen dirsek dört sacdan oluşur: iki yanak (halka dilimi), iç sırt ve dış sırt şeridi.

• İki yanak: θ × W × (Ri + Ro), burada Ro = Ri + W
• İç sırt: θ × Ri × H  ·  Dış sırt: θ × Ro × H
• Toplam: A = 2 × (W + H) × θ × Rc, yani çevre × eksen yayı boyu. Dirseğin uçlarında düz yaka (boğaz) varsa yaka boyları eksen boyuna eklenir.

Bu sonuç yaklaşık değil, tam değerdir: dönel yüzeyin alanı, kesit çevresinin ağırlık merkezinin çizdiği yay boyuyla çarpımına eşittir. 600×400 mm, Ri = 300 mm, 90° dirsekte Rc = 600 mm, eksen yayı 0,942 m ve yüzey 2,0 × 0,942 = 1,885 m² olur. Kesim ölçüleri: yanaklar iç yarıçap 300, dış yarıçap 900 mm, 90° halka dilimi; iç sırt 471 × 400 mm; dış sırt 1414 × 400 mm.

Standart yarıçaplar. İngiliz sac kanal şartnamesi DW/144'te kısa yarıçaplı dirsek en az 100 mm boğaz yarıçapıyla ve 400 mm genişliğe kadar yapılır; orta yarıçapta Ri = W/2, uzun yarıçapta Ri = W alınır. Bakanlık Makina Tesisatı Genel Teknik Şartnamesi (madde 3.11.8), eksen yarıçapı kanal genişliğinin 1,5 katından küçük olan kavisli dirseklerde yönlendirici kanat ister. Orta yarıçaplı bir dirsekte Rc = W olduğu için bu şart sağlanmaz ve kanat gerekir; kanat sacı ayrı satır olarak eklenir.

Köşeli (gönyeli) dirsek: A = 2 × (W + H) × (a + b) × n. Burada a ve b, bacakların eksenlerin kesiştiği noktaya kadar ölçülen boylarıdır. Formülün geçerli olması için her bacak en az (W/2) × tan(θ/2) uzunluğunda olmalıdır; araç daha kısa bacakta hata verir.

Redüksiyon ve Ofset

Redüksiyonun dört yüzü de düzlemdir. Giriş W1×H1, çıkış W2×H2 ve eksen boyu L ise:

A = (W1+W2)/2 × [√(L² + Δz_üst²) + √(L² + Δz_alt²)] + (H1+H2)/2 × [√(L² + Δy_sol²) + √(L² + Δy_sağ²)]

Δ değerleri kenarların kayma miktarıdır. Eş eksenli redüksiyonda alt ve üst kayma (H1 − H2)/2, sol ve sağ kayma (W1 − W2)/2'dir; tek tarafı düz eksantrik redüksiyonda düz taraftaki kayma sıfırdır. Örnek: 600×400 → 400×300, L = 400 mm, eş eksenli redüksiyon 0,692 m² eder. "Ortalama çevre × boy" kısayolu 0,680 m² verir (%1,7 eksik); aynı parça 300 mm boyda yapılsaydı kısayolun açığı %3'e çıkardı. Kısa ve eksantrik parçalarda fark büyür, uzun parçalarda sıfıra yaklaşır.

Eğim sınırları. DW/144'e göre genişleme ve daralmada herhangi bir yüzün eğimi 22,5°'yi geçmez; geçerse açıyı bölen bir ayırıcı sac konur. Açılı ofsette (kesit aynı, eksen kaçık) sınır 15°'dir. Bu yüzden asgari boy L_min = kayma / tan 22,5° ile bulunur: 100 mm kaymada en az 241 mm. Örnekteki redüksiyonun en dik yüzü 14°'dir.

Havalandırma Kanalı Pantolon Hesabı

Pantolon, ana kanalın iki kola ayrıldığı branşman parçasıdır; DW/144'te "breeches piece" ve "Y piece" adlarıyla geçer. Kavisli pantolonda iki bacağın genişlikleri toplamı giriş genişliğine eşitse (W1 + W2 = W), bacakların dış sırtları ayrım noktasında birbirine teğet olur ve parça yan yana konmuş iki dirsek gibi hesaplanır:

A = Σ 2 × (W_i + H) × (θ_i × (Ri_i + W_i/2) + c_i) + 2 × (W + H) × c₀

c₀ giriş yakası, c_i çıkış yakalarıdır. Örnek: 800×400 giriş, iki adet 400×400 çıkış, 90°, Ri = 200 mm, giriş yakası 100 mm. Her bacağın eksen yarıçapı 400 mm, eksen yayı 0,628 m ve yüzeyi 1,6 × 0,628 = 1,005 m²'dir. İki bacak ve yaka birlikte 2,251 m² eder. Kesim ölçüleri (her bacak): yanak iç yarıçapı 200, dış yarıçapı 600 mm; pantolonun dış tarafındaki sırt 314 × 400 mm, ağ tarafındaki sırt 942 × 400 mm.

• Giriş genişliği bacakların toplamından farklıysa (W ≠ W1 + W2) ya da bacak yükseklikleri girişten farklıysa, araç pantolonun önüne veya arkasına otomatik bir redüksiyon satırı ekler. Böylece tam geometri korunur.
• Köşeli (gönyeli) Y pantolonu iki köşeli dirsek gibi toplamak hatalıdır. Köşeli bacakların ağ tarafındaki duvarları ayrım noktasına kadar aynı düzlemde çakışır; orada gerçekte duvar yoktur. 800×400 → 2 × 400×400, 45°, a = 200, b = 500 mm örneğinde iki dirsek toplamı 2,240 m², gerçek yüzey 2,014 m²'dir: hata %11,2. Araç bu ortak bölümü düşer.
• Bakanlık şartnamesi branşmanların ana kanal eksenine göre en çok 45° ile ayrılmasını ister (kontrollük aksini kabul etmedikçe). 90° bacaklı pantolonda araç bu uyarıyı ve yönlendirici kanat uyarısını birlikte verir.
• Pantolonun sac kalınlığı en büyük ağza, yani girişe göre seçilir.

Te, Saplama ve 45° Girişli Kol

Ana kanal kendi boyuyla, kol 2 × (Wb + Hb) × Lb ile hesaplanır; Lb ana kanal yüzeyinden ölçülür. Kolun açtığı delik (Wb × Hb) "net yüzey" modunda düşülür, "sac ihtiyacı" modunda düşülmez; kamu hakedişinde genellikle düşülmez. 45° pahlı (ayakkabı tipi) girişte pah boyu e ise kola e² + Hb × e × (√2 − 1) kadar yüzey eklenir. Burada Wb kolun ana kanal ekseni boyunca ölçüsü, Hb ona dik ölçüsüdür. Boyunsuz bağlanan kollarda şartname yönlendirici kanat ister.

Kare-yuvarlak Geçiş, Plenum ve Spiral Parçalar

Kare-yuvarlak Geçiş

Fan ve santral bağlantılarındaki bu parça dört düz üçgen ile dört koni diliminden oluşur. Koni dilimlerinin alanı kapalı bir formülle değil, sayısal integralle (Simpson kuralı) hesaplanır. 600×400 → Ø400, L = 300 mm eş eksenli geçiş 0,511 m² eder; "iki ağzın çevre ortalaması × boy" kısayolu 0,488 m² verir ve yaklaşık %4 eksik kalır.

Plenum Kutusu ve Kapak

G × Y × D ölçülü bir kutuda A = 2 × (GY + GD + YD) − açık yüzler. 700×300×250 mm, bir yüzü açık plenum 0,710 m² eder. Kör kapak W × H'dir. Bağlantı ağızları istenirse düşülür.

Spiral Kanal Parçaları

• Preslenmiş dirsek: A = π × D × θ × Rc. Kataloglar ve DW/144 dirseği boğaz yarıçapıyla tanımlar; standart boğaz D/2 olduğunda eksen yarıçapı Rc = D/2 + D/2 = D olur. Ø315, 90° dirsek 0,490 m²'dir. Boğaz yarıçapı eksen yarıçapı yerine yazılırsa sonuç yarıya düşer.
• Segmentli dirsek (N parça, iki uç yarım parça): A = π × D × 2(N − 1) × Rc × tan(θ / (2(N − 1))). 90°'de dört parçalı dirsek düzgün yaydan %2,35 fazla yüzey verir. DW/144'e göre 90° segmentli dirsek en az dört parçadan yapılır.
• Konik redüksiyon: A = π × (r1 + r2) × √(L² + (r1 − r2)²). Ø500 → Ø250, L = 300 mm, eş eksenli: 0,383 m²; tek tarafı düz kaçık koni bunun yaklaşık %3 fazlasıdır. Yuvarlak taperda kapsayan açı 15° ile 60° arasında tutulur; bu örnekte 45°'dir.
• Yuvarlak pantolon: spiral sistemlerde çoğunlukla katalogdan adetle alınır. Araç onu iki koni ve iki dirsek bileşimiyle yaklaşık hesaplar ve satırı "yaklaşık" diye işaretler.

Sac Kalınlığı: Bakanlık Pozları ve DW/144

Kalınlığı dikdörtgen kanalda en uzun kenar, parçada en büyük ağız belirler. Kamu işlerinde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı birim fiyat pozları esas alınır; pozların birimi m²'dir ve tarifte sac kalitesi TS EN 10346'ya uygun DX51D+Z275, sızdırmazlık testi TS EN 1507 olarak geçer. Tarif, dirsek ve te gibi parçaların nasıl ölçüleceğini ayrıca tanımlamaz. Pozların mekanik tesisat keşfindeki yeri havalandırma kanalı pozu ve diğer birim fiyat kalemleriyle birlikte ayrı sayfada anlatılıyor.

Özel sektör şartnameleri çoğunlukla DW/144'e atıf yapar. DW/144'te dikdörtgen kanal kalınlığı basınç sınıfına da bağlıdır: A ve B sınıfında 600 mm'ye kadar 0,6, 1250'ye kadar 0,8, 2500'e kadar 1,0, 3000'e kadar 1,2 mm; yüksek basınçlı C ve D sınıfında 1000'e kadar 0,8, 1600'e kadar 1,0, 2500'e kadar 1,2 mm. Aynı şartname kilit dikişinin 1,5 mm'ye, geçmeli (snap lock) dikişin 0,9 mm'ye kadar uygulanabildiğini yazar; daha kalın sacta birleşim yöntemi değişir. Araç kuralı satır bazında seçtirir ve kullanılan kuralı sonuçta gösterir.

m²'den Kilograma ve Sac İhtiyacına

m = A × t × ρ / 1000 (A m², t mm, ρ kg/m³). 7850 kg/m³ yoğunlukla galvaniz sacın metrekaresi 0,5 mm'de 3,92, 0,6 mm'de 4,71, 0,8 mm'de 6,28, 1,0 mm'de 7,85, 1,2 mm'de 9,42 kg gelir. Sac üretici kataloglarındaki değerler bunlarla binde bir içinde tutar. Anma sac kalınlığı çinko kaplamalı ürüne aittir; çinko ağırlığını ayrıca eklemek çift sayım olur.

Sac ihtiyacı = (net yüzey + dikiş payları + flanş payları) × (1 + fire oranı). Dikiş ve flanş payı makineye (Pittsburgh kilidi, kendinden flanşlı profil, spiral şerit) bağlıdır ve standart bir oranı yoktur. Bu yüzden araçta varsayılan sıfırdır; atölye kendi ölçtüğü değeri girer. Hakediş ve poz metrajı net yüzey üzerinden yapılır, fire birim fiyatın içindedir.

Metrajın Devamı: İzolasyon, Askı ve Sızdırmazlık Testi

• İzolasyon: s kalınlığında dıştan izolasyonun yüzeyi dikdörtgende 2 × (W + H + 4s) × L, yuvarlakta π × (D + 2s) × L'dir. Teklifin kanal yüzeyinden mi izolasyon dış yüzeyinden mi verildiği sözleşmede yazılmalıdır. Buhar kesici yüzeyli yalıtımın hangi hatta şart olduğu, pim ve bantla tutturma ayrıntısı ile yangın yönetmeliğinin kaplama malzemesinden istediği sınıf hava kanalı imalatı sayfasının izolasyon bölümünde.
• Tespit pimi: Bakanlığın 2023 tarihli havalandırma ve klima genel teknik şartname taslağı metrekarede en az 6 pim öngörür; MEB tesisat modülü 5–6 adet/m² aralığını verir.
• Askı: Makina Tesisatı Genel Teknik Şartnamesi (madde 3.11.8) askı aralığını en çok 2 m verir ve her yön değişiminde askı ister. Büyük kenarı 50 cm'den küçük kanallarda U çubuk, daha büyüklerde iki vidalı çubuk ve köşebent taşıyıcı kullanılır. Düz bir hat için yaklaşık adet: üst tamsayı(L / 2) + 1.
• Sızdırmazlık testi: İzin verilen kaçak q = f × p^0,65 × A (L/s) ile bulunur; A test edilen bölümün yüzey alanı, p test basıncıdır (Pa). TS EN 1507 sınıflarında f: A sınıfı 0,027, B sınıfı 0,009, C sınıfı 0,003, D sınıfı 0,001. Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği kanal kaçak sınırlarını TS EN 1507 ve TS EN 12237'ye bağlar; kamu işlerinde Bakanlık şartnamesi ayrıca izolasyondan önce deneme ister ve en çok %3 kaçağa izin verir (madde 3.13.3).
• Hız kontrolü: Satıra debi girilirse araç hızı hesaplar ve şartnamedeki 8 m/s (ana dağıtım) ve 6,5 m/s (ana emiş) sınırlarıyla karşılaştırır.

Örnek: Sekiz Satırlık Metraj Cetveli

Kalınlık kuralı Bakanlık pozları, yoğunluk 7850 kg/m³, net yüzey modu.

Aracın aynı cetvel için verdiği ek sonuçlar:

• Redüksiyonun en dik yüzü 14,0°, sınırın (22,5°) altında.
• Dirsekte eksen yarıçapı 600 mm, kanal genişliğinin 1,5 katından (900 mm) küçük: yönlendirici kanat gerekir. Pantolonun her bacağında da aynı uyarı çıkar (400 < 600 mm); 90° bacak açısı için ayrıca branşman açısı uyarısı verilir.
• B sınıfı, 400 Pa test basıncında izin verilen kaçak 0,442 L/s·m² × 51,145 m² = 22,6 L/s.
• 1 numaralı hat 25 mm izolasyonla dış yüzeyde 26,40 m² eder; pim ihtiyacı en az 159 adet.
• 1 numaralı hat için askı: üst tamsayı(12/2) + 1 = 7 adet; büyük kenar 50 cm'yi aştığı için iki çubuk ve köşebent.

Sık Yapılan Metraj Hataları

Excel'de Metraj Cetveli

"Excel'e aktar" düğmesi cetveli makrosuz, canlı formüllü bir .xlsx dosyası olarak indirir. Her satırda parça tipi, ölçüler, adet, yüzey, kalınlık, poz numarası ve ağırlık sütunları bulunur; ölçüyü değiştirdiğinizde Excel satırı yeniden hesaplar, yeni satır eklendiğinde toplamlar güncellenir. Özet bölümünde poz numarası ve kalınlık bazında m² ve kg toplamları, ayrı bir bölümde kalınlık tabloları ve kaynakları yer alır. Dosya Excel, LibreOffice ve Google E-Tablolar'da açılır. PDF çıktısı aynı cetveli A4'e ve kesim ölçüleriyle birlikte yerleştirir.

Metrajdan Fiyata ve İmalata

Cetveldeki m² ve kalınlık toplamlarıyla birim fiyatın nasıl kurulduğunu ve aynı hava kesitinde spiral kanalın kare kanaldan yaklaşık %11 daha az sac harcamasının fiyata yansımasını havalandırma kanalı fiyatları sayfasında görebilirsiniz. Galvaniz dikdörtgen kanal, spiral kanal ve özel parçaların imalatı ile montajı hava kanalı imalatı hizmetinin konusudur. Kesit büyüdükçe metre başına artan sac ağırlığının askı aralığını, askı çubuğu çapını ve ankraj tipini nasıl belirlediği endüstriyel kanal montajı referansında görülebilir. İstanbul ve Kocaeli'deki işler için metraj cetvelinizi iletişim sayfasındaki formla göndererek teklif ve keşif isteyebilirsiniz.

Metrajdan önceki adımlar için kardeş araçlar: kanal ölçüsünü debiden ve basınç kaybından bulmak için hava kanalı hesabı, mahal debisi için havalandırma hesabı.

Dayanılan Kaynaklar

• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Makina Tesisatı Genel Teknik Şartnamesi, Bölüm 3, maddeler 3.11.8 ve 3.13.3
• Bakanlık birim fiyat pozları 25.470.1101–1104 ve 25.470.1201–1205 ve tarifleri; Havalandırma ve Klima Sistemleri Genel Teknik Şartname Taslağı (2023)
• DW/144 Specification for Sheet Metal Ductwork, 2013 (basınç sınıfları, kalınlık tabloları, dirsek, redüksiyon ve pantolon detayları)
• TS EN 1507 sızdırmazlık sınıfları; Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği
• MEB MEGEP, Hava Kanalı Yalıtımı modülü, 2014