Otopark Havalandırma Yönetmeliği: Kapalı Otoparkta Zorunluluklar

Bir otoparkta havalandırmanın zorunlu olup olmadığını bulmak için yönetmelik önce tek bir soru sorar: otopark kapalı mı? Cevap evetse ikinci soru toplam alandır; 600 m² ve 2000 m² iki ayrı eşiktir. Ardından araçların otoparka nasıl girdiği ve hangi yakıtı kullandığı gelir. Dördüncü konu, yönetmeliğin sayı vermediği günlük havalandırmadır. Bu sıralama Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in (BYKHY) otoparklara ayrılmış 60. maddesini ve duman kontrolünü düzenleyen 88. maddesini izler; imar tarafındaki Otopark Yönetmeliği ise yangın ve havalandırma için BYKHY’ye uyulmasını ister. Kısacası “otopark havalandırma yönetmeliği” ya da “kapalı otopark havalandırma yönetmeliği” diye aranan kuralların tamamı bu iki metnin içindedir.

Aşağıdaki maddeler mevzuat.gov.tr’deki güncel metinden ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Aralık 2024 tarihli BYKHY kılavuzundan alındı. Sistemin kendisi, yani fan, kanal ve jet fan seçenekleri otopark havalandırma sistemleri sayfasında anlatılıyor.

1. Otopark açık mı, kapalı mı?

BYKHY 60/1’e göre bir otoparkın açık otopark sayılabilmesi için dışarıya olan toplam açık alanın döşeme alanının %5’inden fazla olması gerekir. Bu şartı sağlamayan otopark kapalı otoparktır ve aşağıdaki bütün şartlar ona uygulanır. Açık otoparkta da iki ek kural vardır:

• Açıklıklar iki cephedeyse bu cepheler karşılıklı olmalı ve her bir cephedeki açıklık, gereken toplam açıklık alanının yarısından büyük olmalıdır.
• Açıklıklar kuranglez şeklinde bir boşluğa açılıyorsa, boşluğun genişliği en az otopark kat yüksekliği kadar olmalı ve kurangleze açılan her ilave kat için kat yüksekliğinin yarısı kadar artırılmalıdır.

Örnek: döşeme alanı 1.500 m² olan bir kat için dışarıya açık toplam alanın 75 m²’den büyük olması gerekir. Açıklıklar iki karşılıklı cephedeyse her birinin 37,5 m²’yi aşması aranır. Rampa ağzı ve araç giriş kapısı bu hesapta tek başına genellikle yetmez; toprak altındaki bodrum otoparklar bu nedenle çoğunlukla kapalı otopark sınıfına girer.

2. Toplam alan hangi eşiği aşıyor?

Mekanik duman tahliyesi bakımından otopark havalandırma zorunluluğu 2000 m²’yi aşan kapalı otoparkta başlar; araç asansörlü otoparklarda ve LPG’li araç kabul eden AVM otoparklarında ise havalandırma şartı alan büyüklüğüne bağlı değildir (aşağıda 3. soru).

"Toplam alan" ifadesinin nasıl okunacağı Bakanlık kılavuzunda açıklanır: 60. madde için yapı ruhsatına esas onaylı projede otopark olarak kullanılan alanların toplamı, 88/3 için ise mahallin onaylı projeye göre brüt alanı esas alınır. Kılavuzdaki örnekte aynı parselde, aynı yapı ruhsatına sahip ve giriş-çıkışları ayrı iki kapalı otoparkın her biri 580 m²’dir; tek tek 600 m²’yi geçmezler, ama toplam 1.160 m² olduğu için yağmurlama, yangın dolabı ve itfaiye su alma ağzı gerekir. Aynı mantıkla birkaç bodrum katına dağılmış otoparkta 2000 m² eşiği katların toplamıyla kontrol edilir. Madde metni "aşan" ifadesini kullanır; eşiğe çok yakın projelerde onaylı projedeki brüt alan hesabı ayrıca doğrulanmalıdır.

3. Araçlar nasıl giriyor, hangi yakıtı kullanıyor?

Araç asansörlü otoparklar

60/3, araçların asansörle alındığı kapalı otoparklarda doğal ya da mekanik havalandırma sistemi yapılmasını şart koşar ve bu şart alan büyüklüğüne bağlı değildir. Kılavuz, araç giriş-çıkış açıklıklarından sağlanan havalandırmanın yeterli sayılmadığını, asansör ve araç kapıları kapalıyken kesilen bir doğal havalandırmanın kabul edilmediğini belirtir. Doğal havalandırma sürekli ve yeterli hava değişimi sağlayamıyorsa mekanik sistem, ikinci fıkradaki hava değişim şartlarını sağlayacak şekilde tasarlanır.

LPG ve CNG’li araçlar

60/4’e göre LPG ya da sıkıştırılmış doğalgaz (CNG) yakıt sistemli araçlar kapalı otoparka giremez ve alınmaz. Tek istisna, Alışveriş Merkezleri Hakkında Yönetmelik kapsamındaki AVM’lerin kapalı otoparklarıdır. Bu otoparklar TS 9881’deki "Tip 1 - Ticari faaliyet amaçlı park yerleri" şartlarını sağlar, TSE’den hizmet yeterlik belgesi ve mahallin itfaiyesinden uygun görüş alırsa LPG’li araç kabul edebilir. Havalandırmaya ilişkin şartlar şunlardır:

• havalandırma ve elektrik tesisatı kıvılcım güvenlikli (ex-proof) olur,
• havalandırma, yer seviyesinde biriken LPG’yi algılayan cihaza bağlı olarak otomatik çalışır ve gazı süpürecek kapasitede düzenlenir,
• LPG’li araç alınan otopark 1. bodrum kattan daha aşağıda olamaz; girişi ve çıkışı diğer otoparktan ayrılır,
• zeminde ızgara kullanılmaz, drenaj eğimli dere ve sifonlu rögarla sağlanır.

LPG havadan ağır olduğu için bu otoparklarda emişin döşeme seviyesinden de yapılması gerekir; yalnız tavandan emiş yapan bir düzen bu şartı karşılamaz.

Sığınağın otopark olarak kullanılması

Otopark Yönetmeliği (Resmî Gazete 22/2/2018, sayı 30340) binanın serpinti sığınağı olarak ayrılan bölümlerinin barış zamanında ilave otopark olarak kullanılabileceğini kabul eder. Bu durumda alanın havalandırması hem sığınak hem otopark şartları dikkate alınarak tasarlanır; sığınak tarafı sığınak havalandırma yönetmeliği yazısında.

4. Günlük havalandırma için ne esas alınır?

BYKHY’de otoparkla ilgili hava değişim sayısı yalnız duman tahliyesi için yazılmıştır. Otopark Yönetmeliği ise havalandırma için ayrı bir hüküm içermez; otoparklarda BYKHY’ye uyulmasını ister ve havalandırma tasarımını iki ölçüyle dolaylı olarak etkiler: binek otomobil için birim park alanı manevra dahil en az 20 m²’dir ve otopark iç yüksekliği kiriş altı dahil hiçbir yerde net 2,10 m’den az olamaz. Kanallar ve jet fanlar bu net yüksekliği bozmayacak şekilde yerleştirilir.

Araç egzozundaki karbonmonoksiti (CO) sınırlamak için günlük debi bu nedenle proje müellifi tarafından seçilen bir yöntemle belirlenir. Uygulamada başvurulan kaynaklardan biri İngiltere’nin Approved Document F (2021) düzenlemesidir:

• CO derişimi sekiz saatlik ortalamada 30 ppm’i, rampa ve çıkış gibi noktalarda 15 dakikalık ortalamada 90 ppm’i geçmeyecek şekilde tasarım,
• ya da alternatif olarak bodrum otoparkta saatte en az 6 hava değişimi sağlayan mekanik sistem ve araçların kuyruk oluşturduğu rampa ve çıkışlarda yerel olarak saatte en az 10 hava değişimi.

Tavanı yüksek ya da araç trafiği düşük otoparklarda hava değişim sayısına dayalı hesap gereğinden büyük debi verebilir; araç sayısı ve emisyondan giden CO hesabı daha gerçekçi sonuç verir. CO ve NO₂ dedektörleriyle fanları kademeli çalıştırmak günlük enerji tüketimini düşürür; otopark ve tüneller için gaz algılama cihazlarının performans şartları EN 50545-1’de tanımlıdır. Üç yöntemi karşılaştırmak için otopark havalandırma hesabı aracı kullanılabilir.

Duman modunda saatte 10 hava değişimi: ne demek, ne demek değil?

60/2 ve 88/3’teki şart iki parçalıdır: sistem binanın diğer bölümlerine hizmet veren sistemlerden bağımsız olacak ve saatte en az 10 hava değişimi sağlayacaktır. Bağımsızlık şartı binanın diğer bölümleri içindir; otoparkın kendi günlük havalandırma fanlarının yangında duman tahliyesi için de çalışması bu yüzden mümkündür. Bu durumda BYKHY 87/1 gereği mekanik duman tahliye sistemi için aranan bütün şartlar o fanlar, kanallar ve kablolar için de aranır:

• duman tahliye fanlarının besleme kabloları yangına en az 60 dakika dayanıklı olur ve fanlar jeneratörden beslenir (85/5),
• tahliye kanalları çelik, alüminyum ya da benzeri malzemeden yapılır ve yeterli askıyla taşınır (87/2, 87/3),
• kanal yangın kompartımanı duvarını ya da döşemesini geçiyorsa geçişte yangın damperi, şönt baca ya da özel kelepçe gibi önlem alınır (87/8),
• sistem uzaktan elle ya da yangın algılama sistemiyle otomatik devreye girebilir (87/10) ve arıza ile konum sinyalleri yangın kontrol panelinde ya da ayrı bir panelde izlenir (80).

Yönetmelik fan sıcaklık sınıfı vermez; seçim TS EN 12101-3’e göre yapılır. Bu standartta sınıf sıcaklık ve süreyle birlikte tanımlanır; örneğin F300, fanın 300 °C’de 60 dakika çalışabildiğini gösterir.

Yönetmeliğin söylemediği iki konu da projede netleştirilmelidir. Birincisi, 10 hava değişiminin hangi hacim üzerinden hesaplanacağıdır: tüm otopark mı, yangının çıktığı kat mı, tanımlanmış bir duman bölgesi mi? İkincisi, kanalsız jet fan sistemlerinin nasıl doğrulanacağıdır. Yönetmelik yöntemi tarif etmez; jet fan sistemlerinde İngiliz standardı BS 7346-7 gibi kılavuzlar ve hesaplamalı akışkanlar dinamiği (CFD) analizi kullanılır ve idare ya da itfaiye bu analizi isteyebilir. Jet fanlı ve kanallı sistemin tavan altı yükseklik, ana fan basıncı ve hava dağılımı açısından karşılaştırması otopark havalandırma sistemleri sayfasında, duman tahliye maddelerinin tamamı duman tahliye yönetmeliği yazısında. Saatte 10 hava değişimi dumanı seyreltir ve dışarı atar; kaçış yollarında görüş mesafesi ve duman tabakası kontrolü gerekiyorsa hesap duman tahliye hesabı aracındaki yöntemlerle genişletilir.

Kabul, test ve işletme

Kılavuz, duman kontrol sistemlerinin yapı kullanma izin belgesi verilmeden önce onaylı projeye uygun ve çalışır durumda olduğunun test edilmesini, izin alındıktan sonra ise işletme süresince bina yetkilisinin sorumluluğunda çalışır tutulmasını öngörür. 85/4, bu sistemlerin kabul testinden geçirilmesini ve periyodik kontrol, test ve bakıma tabi tutulmasını; basınçlandırma, havalandırma ve duman tahliye tesisatının binanın yangın sorumlusunun gözetiminde test ve bakımdan geçirilmesini ister. Otopark havalandırmasında bu, fanların yangın senaryosundaki sırayla devreye girdiğinin, jeneratör beslemesinin ve dedektörlerin kalibrasyonunun düzenli denenmesi demektir. Periyodik bakım işleri havalandırma bakım onarım kapsamında yürütülür.

Proje dosyasında bulunması gerekenler

• Her kat için döşeme alanı, açıklık alanları ve açık/kapalı otopark hesabı (60/1),
• toplam kapalı otopark alanı ve 600 m², 2000 m² eşik kontrolü,
• günlük havalandırma için seçilen yöntem ve debi; CO kontrol stratejisi,
• duman modunda debi, esas alınan hacim, fan sınıfı ve fan listesi,
• temiz hava giriş yolları (rampa, şaft) ve egzoz atış noktalarının konumu,
• jeneratör beslemesi, yangına dayanıklı kablo güzergâhı ve kontrol senaryosu,
• varsa LPG’li araç bölümünün ex-proof ve gaz algılama detayları,
• kompartıman geçişleri ve damper ya da şönt baca detayları.

Mekanik tesisat projesini kimin hazırladığı ve otoparkla aynı bodrum katlarda kalan diğer mahallerin nasıl havalandırıldığı havalandırma sistemleri sayfasının sık sorulan sorularında yanıtlanıyor. Kapalı otoparkta jet fanların ve ana egzoz fanlarının teklifte nasıl kalemlendirildiği hücreli aspiratör fiyatları sayfasında. AVM, plaza ve otel otoparkları binanın genel havalandırmasıyla birlikte ele alındığında ofis, AVM ve otel havalandırma sayfası ilgilidir. İstanbul ve Kocaeli’deki otopark projeleri için keşif talebi iletişim sayfasından iletilebilir.