Havalandırma Bakım Onarım

İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik, mekanik havalandırma sisteminin her zaman çalışır durumda tutulmasını, çalışmamasının tehlike yaratacağı yerlerde arızayı bildiren bir kontrol sistemi bulunmasını ve sistemin bakım, onarım ve filtre değişiminin yıllık olarak yetkili kişilerce yapılmasını ister. Havalandırma bakım onarım işlerini bu yönetmelik şartına göre yapıyoruz. Havalandırma bakım servisi kapsamında fanlar, motorlar, kayış-kasnak grupları, filtreler, damperler, kanal bağlantıları ve kumanda panoları kontrol edilir, ölçülür, gerekiyorsa onarılır ya da değiştirilir. İstanbul'un iki yakasında ve Kocaeli'de bakım ve servis hizmeti veriyoruz.

Tesis tipine göre bakımda öne çıkan konular

Belirti, olası neden ve müdahale

Havalandırma ve salyangoz fan motoru tamiri

İlk iş arızanın motordan mı yoksa yükten mi geldiğini ayırmaktır. Kayışlı bir grupta kayış çıkarılıp motor boşta çalıştırıldığında ses ve titreşim kayboluyor, faz akımları dengeli kalıyorsa sorun fan tarafındadır. Motor tarafında yapılan kontroller:

• Üç fazın akımları ayrı ayrı ölçülür; fazlar arasındaki dengesizlik ve etiket akımının aşılıp aşılmadığı kaydedilir.
• Sargı izolasyon direnci izolasyon test cihazıyla (megger) ölçülür; nemli ve yağlı ortamlarda düşen değer, kurutma ya da yeniden sarım ihtiyacını gösterir.
• Rulman sesi ve sıcaklığı kontrol edilir; aşınmış rulman değiştirilmezse rotor statora sürtünür ve sargıyı yakar.
• Termik röle motorun etiket akımına göre ayarlanır; yüksek ayarlanmış termik motoru korumaz.

Yanmış bir motorda sarım ile değişim arasındaki seçim motor gücüne, yaşına ve gövde ölçüsüne göre yapılır; değişimde aynı gövde ölçüsü, devir ve bağlantı şekli korunur. Motor etiket gücü üretici kataloglarında genellikle 40 °C ortam sıcaklığı ve 1000 m'ye kadar rakım için verilir; mutfak egzozu gibi sıcak hava akımı içinde çalışan bir motorda kullanılabilir güç düşer ve seçim buna göre yapılır. Doğalgaz, LPG ya da tehlikeli madde bulunan yerlerde Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, fanların ve havalandırma motorlarının patlama ve kıvılcım güvenlikli (ex-proof) olmasını ister; bu yerlerde değişim motoru da aynı sınıfta olmalıdır.

Havalandırma fanı tamiri: fan pervanesi ve kayış-kasnak grubu

Fan arızalarının çoğu çarkta başlar. Mutfak egzozu fanlarında yağ, atölye ve fabrika fanlarında toz kanatlara düzensiz yapışır ve çarkın balansını bozar; oluşan titreşim rulmanları, kaideyi ve kanal bağlantılarını zorlar. Çark temizlenir, gerekiyorsa balans yapılır; kanadı aşınmış ya da deforme olmuş çark değiştirilir. Kayışlı fanlarda kasnakların aynı düzlemde olduğu ve kayış gerginliği kontrol edilir; aşırı gergin kayış rulman ömrünü kısaltır, kanalı aşınmış kasnak yeni kayışı da kısa sürede bozar.

Kanat tipi arızanın nasıl görüneceğini de belirler. Öne eğimli (sık kanatlı) fanlarda çekilen güç debiyle birlikte artar; filtresi çıkarılmış ya da servis kapağı açık bırakılmış bir sistemde direnç düştüğü için fan daha fazla hava basar ve motor aşırı yüklenir. Geriye eğimli fanlarda güç eğrisi bir tepe yapar; motor bu tepeye göre seçildiyse sistem direnci değişse de aşırı yüklenmez.

Debiyi artırmak için kasnak değiştirmek sık başvurulan bir yoldur, ancak fan yasalarına göre debi devirle doğru orantılı, basınç devrin karesiyle, güç ise devrin küpüyle değişir. Fan devri %10 artırıldığında çekilen güç yaklaşık %33 artar. Bu yüzden kasnak değişikliğinden önce motorun yeni güce yetip yetmediği ve çarkın izin verilen en yüksek devri katalogdan kontrol edilir.

Salyangoz fan montajı ve çatı fanı montajı

Salyangoz fan montajı

• Fan, ağırlığını ve titreşimini taşıyacak kaideye titreşim izolatörleriyle oturtulur; kanalla arasına esnek bağlantı parçası konur.
• Fanın katalog değerini verebilmesi için çıkışta yeterli düz kanal bırakılır. AMCA 201'e dayanan üretici kılavuzları, çıkış hızı 12,7 m/s'ye kadar en az 2,5 eşdeğer kanal çapı düz boy önerir; giriş tarafındaki dirsek fan ağzından en az 3 kanal çapı uzakta olmalıdır.
• Dönüş yönü ilk çalıştırmada gövdedeki okla karşılaştırılır. Ters dönen salyangoz fan havayı yine aynı ağızdan basar, ancak debisi belirgin şekilde düşük kalır; bu yüzden ters dönüş çoğu zaman fark edilmez.
• Motor koruma, termik ve varsa frekans invertörü bağlantıları yapılır; işletme akımı etiket değeriyle karşılaştırılır.
• Mutfak egzozunda fan ve kanal diğer havalandırma sistemlerinden bağımsız olur, egzoz herhangi bir hava girişinden en az 5 m uzağa atılır ve mutfak egzoz kanalına yangın damperi konmaz (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik).

Çatı fanı montajı

• Çatı fanı çatıya özel kaide üzerine oturtulur; kaide ile çatı kaplaması arasındaki su yalıtımı fan montajının parçasıdır.
• Kaide içindeki kanal bağlantısı ve geri akış damperi kontrol edilir; fan dururken soğuk havanın ve yağmurun içeri girmesi önlenir.
• Mutfak egzozunda motoru hava akımının dışında kalan ve yağ toplama haznesi olan tip kullanılır.
• Kapağa ve motora çatı üzerinden güvenli erişim (yürüme yolu, korkuluk ya da emniyet kemeri bağlantı noktası) bakım için baştan planlanır.

Değişimde yeni fanın debi ve basınç noktası mevcut kanal ve filtre kayıplarıyla birlikte kontrol edilir; ön hesap için fan seçim hesabı aracı kullanılabilir. Çatıdaki mekanik fanın yerine rüzgâr türbini tipi doğal havalandırıcı düşünülüyorsa iki çözümün farkı esmatik rüzgâr gülü nedir yazısında. Mutfak egzozunda fan; davlumbaz, filtre ve baca hattıyla tek sistem olarak ele alınır, bu kurgunun tamamı restoran havalandırma sistemleri sayfasında.

Havalandırma sistemi bakımı: periyodik kontrol listesi

Yönetmelik yıllık havalandırma sistemi bakımını şart koşar; restoran mutfakları, kaynak atölyeleri ve tozlu üretim alanlarında filtre ve fan kontrolleri yıl içine yayılan ara bakımlarla sıklaştırılır. Her bakımda bakılan noktalar:

• Filtreler: fark basıncı ölçümü, temizlik ya da değişim, çerçeve sızdırmazlığı
• Fan: çark ve gövde içi birikinti, balans ve titreşim, gövde tahliye deliğinin açık olması
• Motor: faz akımları, izolasyon direnci, rulman sesi ve sıcaklığı, klemens sıkılığı
• Tahrik: kayış gerginliği ve aşınması, kasnak hizası ve kanal aşınması
• Damperler: motorlu damperin açma-kapama testi, el damperlerinin ayar konumunun işaretli olması
• Kanal bağlantıları: esnek bağlantı parçasında yırtık, flanş contalarında kaçak, askı ve kelepçeler
• Kumanda: termik, kontaktör ve invertör ayarları; arıza ve filtre kirlilik uyarılarının çalışması

Kontrolü kimin yapabileceği ve hangi sistemin hangi aralıkla kontrol edileceği havalandırma periyodik kontrol yönetmeliği yazısında anlatılıyor. Mutfak hattında fan bakımı, kanaldaki yağ birikimi nedeniyle baca ve davlumbaz temizliği ile aynı programa bağlanır.

Bakım raporunda yer alan ölçümler

Bakım sonunda tesis sorumlusuna yalnız "yapıldı" işaretlerinden oluşmayan, ölçülen değerleri içeren bir rapor verilir: fan devri, motor faz akımları ve etiket değerleri, filtre fark basınçları, gerekli görülen noktalarda kanal içinde pitot tüpü ya da anemometreyle ölçülen hava hızı ve buradan hesaplanan debi, değiştirilen parçalar ve bir sonraki bakımda izlenecek noktalar. Pitot tüpüyle ölçümde ortalama hız, okunan hız basınçlarının doğrudan ortalamasından değil kareköklerinin ortalamasından hesaplanır; aksi hâlde debi olduğundan yüksek çıkar. Raporlar bir sonraki bakımda karşılaştırma yapmayı ve değişen bir değeri arızaya dönüşmeden görmeyi sağlar.

Yangın senaryosunda çalışan fanlar

Yalnız yangında çalışan duman tahliye ve merdiven basınçlandırma fanları normal işletmede durduğu için arızaları ancak testte ortaya çıkar. Bakımda bu fanlar çalıştırılarak dönüş yönü, debi ve akım kontrol edilir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, duman tahliye ve basınçlandırma fanlarının besleme kablolarının yangına en az 60 dakika dayanıklı olmasını ve jeneratörden beslenmesini, basınçlandırma fanının emişinde duman algılandığında fanın durmasını ister; kablo, jeneratör beslemesi ve dedektör bağlantısı da kontrol listesine girer. Kapalı otoparklarda günlük havalandırmayı yapan fanların yangın modunda da çalıştığı ayrıca denenir. İlgili sistemler: duman tahliye sistemi, merdiven basınçlandırma sistemi, otopark havalandırma sistemleri.

Fan değişiminde verim tebliği

Arızalı bir fanın yerine takılacak yeni fan, fan verim mevzuatına uymalıdır. Türkiye'de bugün fan verim alt sınırları SVGM 2019/15 tebliğine göre uygulanıyor; 7 Şubat 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan SGM-2026/2 tebliği (AB 2024/1834) 24 Temmuz 2027'de yürürlüğe girecek. Aynı tebliğin geçiş hükmüne göre yedek parça olarak sunulan fanlarda eski tebliğin ekleri 24 Temmuz 2037'ye kadar uygulanmaya devam eder. Yangın emniyeti için yalnız acil durumda çalışacak ve 300 °C'de en az bir saat dayanacak şekilde tasarlanmış fanlar ile sivil savunma sığınaklarının fanları bu tebliğin kapsamı dışındadır.

İstanbul ve Kocaeli'de havalandırma servisi

İstanbul'da salyangoz fan montajı ve değişimi restoran ve kafe mutfaklarının egzoz hatlarında, ofis ve AVM'lerde ise santral ve aspiratör gruplarında yapılır; Anadolu yakası ilçelerine olduğu gibi Avrupa yakasındaki sanayi ve ticaret bölgelerine de aynı kapsamda servis veriyoruz. Kocaeli'de Gebze, Dilovası ve İzmit'teki fabrikalarda toz ve kaynak dumanı emiş hatlarının fanları, filtre ünitesindeki basınç kaybıyla birlikte değerlendirilir: filtre kirlendikçe fanın çalışma noktası kayar ve emiş noktalarındaki hız düşer. Bu hatların sistem tarafı toz toplama sistemleri ve kaynak dumanı emiş sistemi sayfalarında anlatılıyor. Bölge sayfaları: İstanbul havalandırma, Kocaeli havalandırma, Sancaktepe havalandırma.

Yeni sistem kurulumu havalandırma sistemleri, split klimaların bakımı klima montajı ve bakımı, VRF cihazların servisi VRF klima servisi kapsamındadır. Fan ve aspiratör değişimlerinde ürün ve montaj kalemleri için hücreli aspiratör fiyatları sayfasına, bakım sözleşmesi ve keşif için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.

Havalandırma kanal temizliği ve klima kanal temizliği

Bakımda filtre ve fan temizlenir, kanalın içi ise ayrı bir iştir. Ofis, otel ve AVM'lerde klima santralinin besleme ve dönüş kanallarında zamanla toz ve lif birikir; menfez çevresindeki gri leke ve dönüş ızgarasının arkasındaki tabaka bunun işaretidir. Havalandırma kanal temizliği, kanalın servis kapaklarından kamerayla incelenmesiyle başlar. Hat negatif basınca alınır, kanal ölçüsüne ve erişime göre döner fırça, basınçlı hava ya da havalandırma kanalı temizleme robotu kullanılır ve çözülen kir vakumlu toplayıcıda tutulur. Fabrika havalandırma temizliğinde öncelik emiş kanallarındaki toz birikimidir; yanıcı toz taşıyan hatlarda birikinti yangın riskini artırdığı için temizlik, filtre ünitesinin bakımıyla aynı programa bağlanır. Mutfak egzoz hatları ayrı bir hizmettir: baca ve davlumbaz temizliği. Adımlar havalandırma temizliği nasıl yapılır yazısında.

Salyangoz fan motoru, pervanesi ve fan coil motoru değişimi

Salyangoz fan motoru değiştirilirken yeni motorun gücü, devri, gövde ölçüsü ve bağlantı şekli eskisiyle aynı tutulur; kayışlı tipte kasnak çapı da korunur, aksi hâlde fanın çalışma noktası değişir. Salyangoz fan pervanesi (çark) değişiminde çap, kanat sayısı ve eğimi, mil çapı ve dönüş yönü eski çarkla karşılaştırılır, yeni çark balanslı takılır. Fan coil motoru çoğunlukla üç hız kademeli ve kondansatörlüdür; arızada önce kondansatör, kademe anahtarı ve termostat bağlantısı kontrol edilir, motor gerçekten yanmışsa aynı kademe sayısı, mil ölçüsü ve dönüş yönünde muadili takılır. Yeni cihazlarda EC motor kullanıldığı için parça cihaz modeline göre seçilir. Fan tipleri salyangoz fan nedir, cihazın yapısı fan coil nedir yazısında.