Duman Tahliye Hesabı
Ön boyutlandırma içindir, proje hesabının yerine geçmez. Bu araç yönetmelik eşiklerine dayanır; sonuç, yetkili makine mühendisinin hazırladığı projeyle doğrulanmalıdır.
Sonuçlar
Girdiler
| Sembol | Büyüklük | Değer | Birim |
|---|---|---|---|
| Hesap Türü | |||
| Ne Hesaplanacak? | Fan debisi (mekanik duman tahliyesi) | ||
| Bina ve Duman Tabakası | |||
| Mahal Tipi | Depo / fabrika | ||
| H | Net Yükseklik | 8 | m |
| Y | Dumansız Yükseklik | 3,5 | m |
| Duman Bölgesi Alanı | 1.600 | m² | |
| Binada sprinkler var | Evet | ||
| Tasarım Yangını | |||
| Tasarım Yangını | Elle gir (ısı yayım hızı ve yangın alanı) | ||
| Girilen Isı Yayım Hızı | Konvektif | ||
| Qc | Konvektif Isı Yayım Hızı | 5.000 | kW |
| Af | Yangın Alanı | 9 | m² |
| Fan ve Besleme Havası | |||
| N | Fan Adedi | 2 | adet |
| Δp | Sistem Basınç Kaybı | 400 | Pa |
| η | Fan Toplam Verimi | 0,6 | 0–1 |
| v | Besleme Hava Hızı | 1 | m/s |
| Mevcut Net Besleme Açıklığı | boş | ||
| Saatlik hava değişimi şartıyla karşılaştır | Hayır | ||
| Emiş Ağızları | |||
| Emiş ağzı (plugholing) kontrolü yap | Evet | ||
| Ağız Konumu | Tavanda, Duvara Uzak | ||
| Ağız Biçimi | Dikdörtgen | ||
| a | Ağız Genişliği | 1 | m |
| b | Ağız Boyu | 1 | m |
| N | Ağız Sayısı | boş | |
| Ar | Izgara Serbest Alan Oranı | 0,8 | 0–1 |
| d | Ağız Altındaki Duman Kalınlığı | boş | |
| S | Ağızlar Arası Mesafe | boş | |
| Model ve Ortam | |||
| Duman Sütunu Modeli | İki model: debi büyük, fan sınıfı sıcak sonuçtan | ||
| Sürüklenme Katsayısı | 0,188: geniş hacim (depo, fabrika, AVM, atrium), Hinkley 1986 | ||
| χ | Konvektif Oran | 0,7 | 0–1 |
| Yangın Biçimi | Kare | ||
| P | Yangın Çevresi | boş | |
| zf | Yangın Tabanı Kotu | 0 | m |
| T0 | Ortam Sıcaklığı | 20 | °C |
| p | Atmosfer Basıncı | 101.325 | Pa |
| Doğalgaz, LPG veya tehlikeli madde var | Hayır | ||
| Fan ve Kapak Ayrıntıları | |||
| Basınç Kaybı Hangi Havayla Hesaplandı | 20 °C hava | ||
Sonuçlar
Duman Tahliye Debisi: 106.483 m³/h
| Sembol | Büyüklük | Değer | Birim |
|---|---|---|---|
| Duman Tahliye Debisi29,58 m³/s, 289 °C dumanda · 2 fan × 53.241 m³/h | 106.483 | m³/h | |
| Duman Kütle DebisiNFPA 92 belirleyici · Thomas–Hinkley 14,77 · NFPA 92 18,56 kg/s | 18,56 | kg/s | |
| Fan Sıcaklık Sınıfı400 °C’de 120 dk · en sıcak modelde 358 °C | F400 | ||
| Pmil,20 | Mil Gücü (20 °C)Fan başına 9,86 kW · katalog basıncı 400 Pa · sıcak dumanda 10,3 kW | 19,72 | kW |
| Besleme HavasıNet giriş en az 15,4 m² (1 m/s) | 55.491 | m³/h | |
| En Az Emiş AğzıAğız başına en çok 121,13 m³/s · aralık en az 4,89 m | 1 | adet | |
| Duman Tabakası | |||
| Konvektif Isı Yayım HızıToplam 7.143 kW · χ = 0,7 | 5.000 | kW | |
| Yangın ÇevresiYangın alanı 9 m² · eşdeğer çap 3,39 m | 12 | m | |
| d | Duman Tabakası KalınlığıSütun yüksekliği 3,5 m | 4,5 | m |
| Alev YüksekliğiYangın çapından büyük: Thomas–Hinkley geçerlilik alanı dışında · 794 kW/m² | 4,72 | m | |
| NFPA Sınır YüksekliğiSütun yüksekliği bunun altında: alt kol eşitliği | 5,01 | m | |
| Model Farkıİki modelin kütle debisi farkı | %20,4 | ||
| Ts | Duman SıcaklığıSıcaklık artışı 269,4 K (tasarım debisiyle) | 289,4 | °C |
| En Sıcak Model SıcaklığıKüçük kütle debisiyle; sınıf seçimi buna göre | 358,5 | °C | |
| ρs | Duman YoğunluğuOrtam havası 1,2042 kg/m³ | 0,6275 | kg/m³ |
| Fan | |||
| Hacimsel Duman Debisi106.483 m³/h, duman sıcaklığında | 29,579 | m³/s | |
| Fan Başına Debi2 fan | 53.241 | m³/h | |
| Δpkat | Katalog Basıncı (20 °C)Katalog havası yoğunluğu 1,2042 kg/m³ | 400 | Pa |
| Δpsıcak | Sıcak Dumanda BasınçBilgi: aynı m³/h’de dumanda ölçülen basınç | 208 | Pa |
| Psıcak | Sıcak Dumanda Mil GücüBilgi: motor 20 °C güce göre seçilir | 10,28 | kW |
| Besleme Havası | |||
| V0 | Besleme Debisi55.491 m³/h, ortam sıcaklığında | 15,414 | m³/s |
| Gerekli Net Giriş AlanıBesleme hızı 1 m/s | 15,41 | m² | |
| Emiş Ağızları | |||
| Nmin | Konum KatsayısıTavanda, Duvara Uzak | 1,0 | |
| d | Ağız Altındaki Duman | 4,5 | m |
| Plugholing SıcaklığıKs = 0,5 ile | 154,7 | °C | |
| Vmax | Ağız Başına En Büyük Debi | 121,129 | m³/s |
| Ağız SayısıEn az 1 | 1 | adet | |
| Ağız Başına Debi | 29,579 | m³/s | |
| Smin | En Küçük Ağız AralığıKenardan kenara | 4,89 | m |
| Eşdeğer Ağız Çapıd / Di = 4,5 | 1 | m | |
| vi | Izgara Hızı | 36,97 | m/s |
Kontroller
| Kontrol | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Thomas–Hinkley geçerlilik alanı dışında (alev yüksekliği yangın çapından büyük); NFPA 92 sonucu esas alındı. | Sınırda | Vigne vd. 2018, Fire Technology §4.4 |
| İki model arasındaki fark %15’i aşıyor; debi için büyük, fan sınıfı için sıcak sonuç seçildi. | Sınırda | Araç kuralı (araştırma §3.3 B3): V = M/ρs, M ile monoton artar; Vigne vd. 2018 düşük tahmin tespiti (araç kabulü) |
| Fan sınıfı F400: 400 °C’de 120 dk; en sıcak modelde duman 358 °C. | Uygun | TS EN 12101-3 sıcaklık sınıfları; Bakır & Sökmen 2022, Uludağ Üniv. Müh. Fak. Derg. 27(3), Tablo 1; F300 ayrıca ÇŞB poz 25.452.1414 |
| Besleme hava hızı 1 m/s, 1,02 m/s sınırının altında; net giriş en az 15,4 m². | Uygun | NFPA 92 (2012) §4.4.4.1.4; Code Red Consultants ve ASHRAE 2016 bildiri özeti üzerinden |
| Plugholing yok: ağız başına 29,58 m³/s, en çok 121,13 m³/s; d / Di = 4,5, 2’den büyük. | Uygun | NFPA 92 (2012) §5.6.3 |
Mevzuat ve bilgi notları
| Kontrol | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Plume eşitlikleri kararlı yangın ve tek hacim içindir. Balkon taşması, çok katlı boşluk ve sprinklersiz büyüyen yangın bu araçta yoktur. | Bilgi | NFPA 92 (2012), J. H. Klote AtriumCalc v1.1 kılavuzu (ASHRAE 2014/2015) üzerinden |
| Plume korelasyonları büyük hacimlerde duman debisini düşük tahmin edebilir; sonuç ilk yaklaşımdır. | Bilgi | Vigne, Gutiérrez-Montes, Cantizano, Węgrzyński, Rein, Fire Technology 2018, DOI 10.1007/s10694-018-0801-4 |
| Birim alan ısı yükü 794 kW/m², sütun yüksekliği 3,50 m: Hinkley deney aralığı (250–630 kW/m², en çok 15 m) dışında. | Bilgi | Vigne, Gutiérrez-Montes, Cantizano, Węgrzyński, Rein, Fire Technology 2018, DOI 10.1007/s10694-018-0801-4 |
| Duman sıcaklığı 300 °C’yi aşıyor (358,5 °C): F300 fan yetmez, F400 veya üstünü seçin. | Bilgi | TS EN 12101-3 sıcaklık sınıfları; Bakır & Sökmen 2022, Uludağ Üniv. Müh. Fak. Derg. 27(3), Tablo 1; F300 ayrıca ÇŞB poz 25.452.1414 |
| Motor gücünü soğuk havaya (20 °C) göre seçin; fan devreye girerken, devreye alma testinde ve günlük havalandırmada soğuk hava taşır. | Bilgi | Fan benzerlik yasaları: sabit devir ve hacimsel debide basınç ve güç yoğunlukla orantılı (temel fizik; el kitabı bölüm no doğrulanamadı) |
| Kanal kaybı 20 °C havayla hesaplandığı için 400 Pa’lık fan 289 °C dumanda da aynı m³/h’yi verir; o anda ölçülen basınç yaklaşık 208 Pa’dır. | Bilgi | Fan benzerlik yasaları: sabit devir ve hacimsel debide basınç ve güç yoğunlukla orantılı (temel fizik; el kitabı bölüm no doğrulanamadı) |
| Besleme açıklıklarının üst kenarı hesaplanan duman tabakası alt seviyesinin altında kalmalı (AVM için en az 0,5 m altında). | Bilgi | İskoçya Building Standards Technical Handbook 2022 (Non-domestic), Ek 2.C.1 |
| Duman tahliye fanlarının besleme kabloları yangına en az 60 dk dayanıklı olmalı ve jeneratörden beslenmeli. | Bilgi | BYKHY m.85(5) |
| Duman kontrol sistemi uzaktan elle veya algılama sistemiyle otomatik devreye girmeli. | Bilgi | BYKHY m.87(10) |
| Duman tahliye kanalları kaçış merdiveni ve yangın güvenlik holünden geçmemeli; geçerse o bölümün yangın dayanımı kadar kaplanmalı. | Bilgi | BYKHY m.87(5) |
Sonuç özeti teklif formuna yazılır; adınızı ve telefonunuzu eklemeniz yeterli.
Duman Sütunu Modelleri
| Model | Kütle Debisi | Duman Sıcaklığı | Hacimsel Debi | Kullanım |
|---|---|---|---|---|
| Thomas–Hinkley | 14,77 kg/s | 358,5 °C | 95.155 m³/h | Fan sınıfı (geçerlilik alanı dışında) |
| NFPA 92 | 18,56 kg/s | 289,4 °C | 106.483 m³/h | Debi |
Adım adım çözüm
| Adım | Formül | Yerine koyma | Sonuç |
|---|---|---|---|
| 1. Tasarım yangını | |||
| 1.1Kaynak: NFPA 92 (2012) §5.5.1.3 | Qc (girdi); Q = Qc / χ | 5 000 / 0,70 | Qc = 5 000 kW; Q = 7 143 kW |
| 2. Eşdeğer yangın çapı | |||
| 2.1Kaynak: Geometri (aynı alanda en kısa çevre dairededir) | D = √(4 · Af / π) | √(4 × 9,00 / π) | D = 3,385 m |
| 3. Duman tabakası kalınlığı ve sütun yüksekliği | |||
| 3.1Kaynak: Geometri | d = H − Yz = Y − zyangın | 8,00 − 3,503,50 − 0,00 | d = 4,50 mz = 3,50 m |
| 4. Duman kütle debisi, Thomas–Hinkley | |||
| 4.1Kaynak: Hinkley 1986, Fire Safety Journal 10(1):57–65; Vigne vd. 2018 eş. (4) ve Luo vd. 2024 üzerinden | MTH = Ce · P · z1,5 | 0,188 × 12,00 × 3,501,5 | MTH = 14,772 kg/s |
| 5. Duman kütle debisi, NFPA 92 eksenel simetrik sütun | |||
| 5.1Kaynak: NFPA 92 (2012) §5.5.1.1 | zl = 0,166 · Qc0,4z < zl: M = 0,032 · Qc3/5 · z | zl = 0,166 × 5 0000,4 = 5,008 m0,032 × 5 0000,6 × 3,50 | MNFPA = 18,561 kg/s |
| 6. Thomas–Hinkley geçerlilik kontrolü | |||
| 6.1Kaynak: Vigne vd. 2018, Fire Technology eş. (14)–(15) | L = 0,235 · Q0,4 − 1,02 · Dgeçerli ⇔ L ≤ D | 0,235 × 7 1430,4 − 1,02 × 3,385 | L = 4,725 m > D = 3,385 m → geçerlilik alanı dışında (birim alan yükü 794 kW/m²) |
| 7. Model seçimi | |||
| 7.1Kaynak: Araç kuralı (araştırma §3.3 B3): V = M/ρs, M ile monoton artar; Vigne vd. 2018 düşük tahmin tespiti (araç kabulü) | Mtasarım = max(MTH, MNFPA) (Thomas geçersizse MNFPA)Msınıf = min(MTH, MNFPA) | MTH = 14,772MNFPA = 18,561 | Mtasarım = 18,561 kg/s (NFPA)Msınıf = 14,772 kg/sfark %20,4 |
| 8. Duman tabakası sıcaklığı | |||
| 8.1Kaynak: NFPA 92 (2012) §5.5.5 (Ks = 1) | θ = Qc / (Mtasarım · cp)Ts = T0 + θ | 5 000 / (18,561 × 1,0)20,0 + 269,4 | θ = 269,4 KTs = 289,4 °C |
| 9. Yoğunluklar | |||
| 9.1Kaynak: NFPA 92 (2012) §5.8 | ρ = p / (R · (T + 273,15)) | ρ0 = 101 325 / (287,042 × 293,15)ρs = 101 325 / (287,042 × 562,53) | ρ0 = 1,2042 kg/m³ρs = 0,6275 kg/m³ |
| 10. Hacimsel duman debisi | |||
| 10.1Kaynak: NFPA 92 (2012) §5.7 | V = Mtasarım / ρsVh = 3600 · V | 18,561 / 0,6275 | V = 29,579 m³/s = 106 483 m³/h |
| 11. Fan sıcaklık sınıfı | |||
| 11.1Kaynak: TS EN 12101-3 sıcaklık sınıfları; Bakır & Sökmen 2022, Uludağ Üniv. Müh. Fak. Derg. 27(3), Tablo 1; F300 ayrıca ÇŞB poz 25.452.1414 | Ts,sınıf = T0 + Qc / (Msınıf · cp) → Ts,sınıf değerine eşit veya büyük ilk sınıf | 20,0 + 5 000 / (14,772 × 1,0) | Ts,sınıf = 358,5 °C → F400 (120 dk) |
| 12. Fan başına debi | |||
| 12.1Kaynak: Bölme | Vfan = Vh / Nfan | 106 483 / 2 | Vfan = 53 241 m³/h |
| 13. Katalog basıncı (20 °C) | |||
| 13.1Kaynak: Fan benzerlik yasaları: sabit devir ve hacimsel debide basınç ve güç yoğunlukla orantılı (temel fizik; el kitabı bölüm no doğrulanamadı) | Δpkat = Δpkanal (kanal kaybı 20 °C havayla hesaplandı; düzeltme gerekmez) | 400 | Δpkat = 400 Pa (fan kataloğundan bu basınç ve V ile seçilir) |
| 14. Mil gücü, motor seçimi (20 °C hava) | |||
| 14.1Kaynak: Fan benzerlik yasaları: sabit devir ve hacimsel debide basınç ve güç yoğunlukla orantılı (temel fizik; el kitabı bölüm no doğrulanamadı) | Pmil,20 = V · Δpkat / η | 29,579 × 400 / 0,60 | Pmil,20 = 19,72 kW (motor bundan küçük seçilmez) |
| 15. Sıcak dumanda basınç ve güç (bilgi) | |||
| 15.1Kaynak: Fan benzerlik yasaları: sabit devir ve hacimsel debide basınç ve güç yoğunlukla orantılı (temel fizik; el kitabı bölüm no doğrulanamadı) | Δpsıcak = Δpkat · ρs / ρ20Psıcak = Pmil,20 · ρs / ρ20 | 400 × 0,6275 / 1,2042 | Δpsıcak = 208 PaPsıcak = 10,28 kW |
| 16. Besleme (taze) havası | |||
| 16.1Kaynak: Kütle dengesi (sabit tabakada egzoz kütlesi = besleme kütlesi); NFPA 92 (2012) §4.4.4.1.4; Code Red Consultants ve ASHRAE 2016 bildiri özeti üzerinden | V0 = Mtasarım / ρ0Agiriş = V0 / vgiriş | 18,561 / 1,204215,414 / 1,00 | V0 = 15,414 m³/s = 55 491 m³/hnet giriş en az 15,41 m² |
| 17. Plugholing, ağız başına en büyük debi | |||
| 17.1Kaynak: NFPA 92 (2012) §5.6.3; γ: CSE Magazine, "Prevent plugholing: smoke control done right" (NFPA 92B 2005 esaslı) | Ts,p = T0 + 0,5 · Qc / (M · cp)Vmax = 4,16 · γ · d2,5 · √((Ts,p − T0) / (T0 + 273,15)) | tavanda, duvara uzak: γ = 1,0d = 4,50 mTs,p = 154,7 °C | Vmax = 121,129 m³/s |
| 18. En az ağız sayısı ve aralık | |||
| 18.1Kaynak: NFPA 92 (2012) §5.6.8–5.6.9 | Nmin = ⌈V / Vmax⌉Ve = V / NSmin = 0,9 · √Ve | ⌈29,579 / 121,129⌉N = 1 | Nmin = 1Ve = 29,579 m³/sSmin = 4,89 m |
| 19. Ağız boyutu kontrolü | |||
| 19.1Kaynak: NFPA 92 (2012) §5.6.3; CSE Magazine, "Prevent plugholing: smoke control done right" (NFPA 92B 2005 esaslı) | Di = 2ab / (a + b)d / Di > 2vi = Ve / (Aağız · Ar) | Di = 1,000 mAağız = 1,000 m²Ar = 0,80 | d / Di = 4,50 (uygun)vi = 36,97 m/s |
Ön boyutlandırma içindir, proje hesabının yerine geçmez.
Varsayımlar
- Duman sütunu eşitlikleri kararlı yangın ve tek hacim içindir; balkon taşması, çok katlı boşluk ve sprinklersiz büyüyen yangın bu araçta yoktur.
- Debi için iki modelin büyüğü, fan sınıfı için daha sıcak sonucu veren model kullanılır; Thomas–Hinkley geçerlilik alanı dışındaysa NFPA 92 esas alınır.
- Doğal tahliye BS 7346-4 / CEN/TR 12101-5 eşitliğiyle hesaplanır, DIN 18232-2 tablosu kullanılmaz; kapak Cv değeri üretici sertifikasından alınır.
- Hava değişimi yöntemi dumanı seyreltir, dumansız tabaka yüksekliğini garanti etmez; saatte 10 değişim yasal alt sınırdır.
- Koridor için hava değişimi debisi ve kapı kontrolü yönetmelik değeri değildir, yalnız bilgi amaçlıdır.
Kaynaklar ve standartlar
- NFPA 92 (2012) §5.5.1.3
- Geometri (aynı alanda en kısa çevre dairededir)
- Geometri
- Hinkley 1986, Fire Safety Journal 10(1):57–65; Vigne vd. 2018 eş. (4) ve Luo vd. 2024 üzerinden
- NFPA 92 (2012) §5.5.1.1
- Vigne vd. 2018, Fire Technology eş. (14)–(15)
- Araç kuralı (araştırma §3.3 B3): V = M/ρs, M ile monoton artar; Vigne vd. 2018 düşük tahmin tespiti (araç kabulü)
- NFPA 92 (2012) §5.5.5 (Ks = 1)
- NFPA 92 (2012) §5.8
- NFPA 92 (2012) §5.7
- TS EN 12101-3 sıcaklık sınıfları; Bakır & Sökmen 2022, Uludağ Üniv. Müh. Fak. Derg. 27(3), Tablo 1; F300 ayrıca ÇŞB poz 25.452.1414
- Bölme
- Fan benzerlik yasaları: sabit devir ve hacimsel debide basınç ve güç yoğunlukla orantılı (temel fizik; el kitabı bölüm no doğrulanamadı)
- Kütle dengesi (sabit tabakada egzoz kütlesi = besleme kütlesi); NFPA 92 (2012) §4.4.4.1.4; Code Red Consultants ve ASHRAE 2016 bildiri özeti üzerinden
- NFPA 92 (2012) §5.6.3; γ: CSE Magazine, "Prevent plugholing: smoke control done right" (NFPA 92B 2005 esaslı)
- NFPA 92 (2012) §5.6.8–5.6.9
- NFPA 92 (2012) §5.6.3; CSE Magazine, "Prevent plugholing: smoke control done right" (NFPA 92B 2005 esaslı)
- Vigne vd. 2018, Fire Technology §4.4
- NFPA 92 (2012) §4.4.4.1.4; Code Red Consultants ve ASHRAE 2016 bildiri özeti üzerinden
- NFPA 92 (2012) §5.6.3
- NFPA 92 (2012), J. H. Klote AtriumCalc v1.1 kılavuzu (ASHRAE 2014/2015) üzerinden
- Vigne, Gutiérrez-Montes, Cantizano, Węgrzyński, Rein, Fire Technology 2018, DOI 10.1007/s10694-018-0801-4
- İskoçya Building Standards Technical Handbook 2022 (Non-domestic), Ek 2.C.1
- BYKHY m.85(5)
- BYKHY m.87(10)
- BYKHY m.87(5)
Ön boyutlandırma içindir, proje hesabının yerine geçmez. Duman kontrol tasarımı, yangın senaryosu ve kaçış planıyla birlikte proje müellifi mühendisin sorumluluğundadır.
Duman tahliye hesabında ilk karar, dumanla ne yapılmak istendiğidir. Birinci yol, hacmi saatte belirli sayıda temiz havayla değiştirip dumanı seyreltmektir; yönetmeliğin büyük kapalı otoparklar ve bodrum depolar için istediği budur. İkinci yol, dumanı tavanın altında bir tabakada toplayıp altında insanların kaçabileceği ve itfaiyenin çalışabileceği dumansız bir yükseklik bırakmaktır; depo, fabrika, AVM ve yüksek tavanlı salonlarda aranan budur. İki yol farklı sorulara cevap verir ve farklı debiler bulur.
Senaryoyu Seçin
| Mahal ya da durum | Hesap yolu | Dayanak (BYKHY) |
|---|---|---|
| Toplam alanı 2000 m²'yi aşan kapalı otopark | Bağımsız mekanik duman tahliyesi, saatte en az 10 hava değişimi | Madde 60/2 |
| Toplam alanı 2000 m²'yi aşan kazan dairesi ve bodrum katlardaki depolar | Bağımsız mekanik duman tahliyesi, saatte en az 10 hava değişimi | Madde 88/3 |
| Depo, fabrika, AVM, yüksek tavanlı salon | Duman tabakası: mekanik tahliye fanı ya da doğal tahliye kapağı | Yönetmelik sayısal değer vermez; standart bağıntıları kullanılır |
| Atrium | Doğal ya da mekanik duman kontrolü; proje hesabı | Madde 24/5 |
| Yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan binanın hol ve koridorları | Duman kontrol sistemi mecburi | Madde 87/12 |
| Otel, motel ve yatakhanelerin iç koridorları | Dış duvardaki boşluklarla doğal havalandırma ya da mekanik duman tahliyesi | Madde 50/1-c |
| 100 m²'den büyük sığınak | Duman tahliye sistemi ve en az 2 çıkış | Madde 59 |
| Asansör kuyusu | Duman bacası ya da kuyunun basınçlandırılması | Madde 62/4 |
2000 m² eşiği bir katın değil toplam alanın üzerinden okunur: her katı 1.500 m² olan iki katlı bir kapalı otopark bu şarta girer. Yönetmelik depo, fabrika ve AVM için duman tabakası yüksekliği, tasarım yangını, kapak alanı ya da fan sıcaklık sınıfı vermez; bu hesaplarda uluslararası kabul görmüş bağıntılar kullanılır. Maddelerin tamamı duman tahliye yönetmeliği yazısında.

Yol 1: Saatte 10 Hava Değişimi
Q (m³/h) = n × A × H; n saatlik hava değişim sayısı (en az 10), A duman bölgesinin taban alanı (m²), H ortalama net yükseklik (m).
Bu hesap dumanı seyreltir; dumansız bir tabaka garanti etmez. Kapalı otoparkta asgari şartı kontrol etmek için yeterlidir, ama dumansız kaçış yüksekliği hedefleniyorsa aşağıdaki duman tabakası hesabı yapılır. Örnek olarak 40 × 40 m tabanlı, 8 m yüksekliğindeki bir depo saatte 10 değişimle 1.600 × 8 × 10 = 128.000 m³/h ister; aynı depo duman tabakası yöntemiyle aşağıda farklı bir sonuç verecek. Otoparkta jet fan sayısı ve normal işletme debisi ayrı bir hesap konusudur.
Yol 2: Duman Tabakası ve Mekanik Tahliye Fanı
Bu yaklaşımda yangının üzerinde yükselen duman sütunu çevresinden hava çekerek büyür ve tavanın altında bir tabaka oluşturur. Tabaka sabit bir yükseklikte tutulacaksa fanın çektiği duman kütlesi, sütunun tabakaya taşıdığı kütleye eşit olmalıdır. Hesap dört halkadan oluşur: tasarım yangını, duman kütle debisi, duman sıcaklığı ve hacimsel debi.
Tasarım Yangını
Sonucu en çok etkileyen girdidir. Yangının ısı yayım gücü Q (kW) ve konvektif payı (tasarımda yaygın değer χ = 0,7) ile konvektif güç bulunur: Qc = χ × Q. Duman sütunu hesabı için yangının çevresi P de gerekir; kare yangın alanında P = 4 × √Ayangın. Sprinklerli binada yangın büyüklüğü sınırlı kabul edilir. Sprinklersiz binada yangın büyümeye devam eder; bu durumda sabit yangınla ön hesap yetmez, zamana bağlı yangın senaryosuyla proje hesabı ya da bilgisayarlı akış analizi gerekir.
Duman Kütle Debisi
Büyük yangın ve görece alçak tavan için Thomas–Hinkley bağıntısı:
M (kg/s) = 0,188 × P (m) × Y1,5 (m)
Y, yangın tabanından duman tabakasının alt yüzüne kadar olan yüksekliktir; yangın zemindeyse dumansız yüksekliğe eşittir. Üs 1,5'tir; bazı kaynaklarda bu üs unutulmuş olarak görülür ve debi birkaç kat düşük çıkar. Yükseklik yangının boyutuna göre büyükse NFPA 92 (2012) eksenel simetrik duman sütunu bağıntısı kullanılır:
- Ortalama alev yüksekliği: zl = 0,166 × Qc2/5
- z ≥ zl ise: m = 0,071 × Qc1/3 × z5/3 + 0,0018 × Qc
- z < zl ise: m = 0,032 × Qc3/5 × z
İki bağıntının hangisinin daha uygun olduğu yangının büyüklüğüne ve yüksekliğe bağlıdır. Ön boyutlandırmada ikisi birden hesaplanır; debide büyük sonuç, fan sıcaklık sınıfında sıcak sonuç esas alınır.
Duman Sıcaklığı ve Hacimsel Debi
- Tabakanın sıcaklık artışı: θ (K) = Qc ÷ (M × cp), cp = 1,0 kJ/(kg·K)
- Duman sıcaklığı: Ts = T0 + θ
- Duman yoğunluğu: ρs = 101.325 ÷ [287 × (Ts + 273,15)]
- Hacimsel debi: V (m³/s) = M ÷ ρs; m³/h için 3600 ile çarpılır
Aynı yangın gücü daha fazla havaya karışırsa duman daha soğuk olur. Fan kilogram değil metreküp taşır; sıcak duman hafif olduğu için aynı kütle daha büyük hacim kaplar ve hacimsel debi bu yüzden duman sıcaklığında hesaplanır.
Örnek: 40 × 40 m Depo, Mekanik Duman Tahliyesi
Taban alanı 1.600 m², tavan yüksekliği 8 m, istenen dumansız yükseklik 3,5 m, bina sprinklerli. Tasarım yangını 5.000 kW konvektif güçte, 3 × 3 m (çevre 12 m); bu değer İngiliz BR 368 yayınındaki örnek dükkân yangınıdır ve burada yalnız örnek olarak kullanılmıştır. Ortam sıcaklığı 20 °C.
| Adım | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|
| Duman tabakası kalınlığı | 8 − 3,5 | 4,5 m |
| Duman kütle debisi (Thomas–Hinkley) | 0,188 × 12 × 3,51,5 | 14,77 kg/s |
| Sıcaklık artışı ve duman sıcaklığı | 5.000 ÷ (14,77 × 1,0) | 338,5 K → 358,5 °C |
| Duman yoğunluğu | 101.325 ÷ (287 × 631,65) | 0,559 kg/m³ |
| Hacimsel debi | 14,77 ÷ 0,559 | 26,43 m³/s ≈ 95.100 m³/h |
| Karşılaştırma (NFPA 92): alev yüksekliği | 0,166 × 5.0000,4 | 5,01 m (3,5 m'den büyük) |
| Karşılaştırma (NFPA 92): kütle debisi | 0,032 × 5.0000,6 × 3,5 | 18,56 kg/s |
| Karşılaştırma (NFPA 92): sıcaklık ve debi | 289,4 °C; 29,57 m³/s ≈ 106.500 m³/h |
NFPA 92 bağıntısı bu örnekte yaklaşık %12 daha büyük debi, ama daha düşük duman sıcaklığı verir. Ön boyutlandırmada debi için 106.500 m³/h, fan sınıfı için 358,5 °C esas alınır. Saatte 10 değişim kuralının verdiği 128.000 m³/h ile karşılaştırıldığında, dumansız yükseklik hedefinin farklı bir debi ürettiği görülür.
Fan Sıcaklık Sınıfı, Basınç ve Motor
| Sınıf (TS EN 12101-3) | Sıcaklık | Süre |
|---|---|---|
| F200 | 200 °C | 120 dakika |
| F300 | 300 °C | 60 dakika |
| F400 | 400 °C | 120 dakika |
| F600 | 600 °C | 60 dakika |
| F842 | 842 °C | 30 dakika |
Fan, hesaplanan duman sıcaklığına eşit ya da ondan yüksek ilk sınıftan seçilir; örnekte 358,5 °C için F300 yetmez, F400 gerekir. Yönetmelik sınıf belirtmez, seçim hesaptan çıkar.
Basınçta dikkat edilecek nokta şudur: aynı devir ve aynı hacimsel debide hem fanın verdiği basınç hem kanalın direnci gaz yoğunluğuyla orantılı değişir. Kanal kaybı 20 °C havaya göre hesaplandıysa, katalogdan bu basınçla seçilen fan sıcak dumanda da aynı m³/h'i taşır. Kanal kaybı duman yoğunluğuyla hesaplandıysa katalog basıncı 293,15 ÷ (Ts + 273,15) oranıyla düzeltilir; örnekte 20 °C'de 400 Pa veren fan 358,5 °C dumanda yaklaşık 186 Pa verir.
Motor gücü soğuk havaya göre seçilir: P = V × Δp ÷ η. Fan devreye alma testinde ve varsa normal havalandırma işletmesinde 20 °C hava taşır. Örnekteki 26,43 m³/s, 400 Pa ve 0,60 toplam verimle mil gücü 20 °C havada yaklaşık 17,6 kW, sıcak dumanda ise yaklaşık 8,2 kW'tır; motor 17,6 kW'a göre seçilir. Fan normal işletmede genel havalandırma için de kullanılacaksa o mod ayrıca hesaplanır; fabrikalardaki genel havalandırma endüstriyel havalandırma sistemleri sayfasında anlatılıyor. Duman tahliye fanlarının besleme kabloları en az 60 dakika yangına dayanıklı olur ve jeneratörden beslenir (BYKHY 85/5). Doğal gaz, LPG ya da tehlikeli madde bulunan yerlerde fan ve motor patlama korumalı seçilir (88/5).
Besleme Havası
Tahliye edilen duman kadar temiz havanın dumansız bölgeden, düşük hızla girmesi gerekir: V0 = M ÷ ρ0. Örnekte 14,77 ÷ 1,204 = 12,27 m³/s, yaklaşık 44.200 m³/h eder; giriş hızı 1 m/s alınırsa yaklaşık 12,3 m² net giriş alanı gerekir. Debi NFPA 92 sonucuyla seçildiyse besleme de o kütleyle hesaplanır. Giriş açıklıklarının üst kenarı duman tabakasının altında kalmalıdır; hızlı giren hava duman sütununu bozar ve tabakayı aşağı çeker. Besleme hızı için kaynaklar farklı değerler verdiğinden seçilen sınır projede belirtilir.
Emiş Ağzı Sayısı: Plugholing
Tek bir emiş ağzından çok yüksek debi çekilirse ağız, duman tabakasının altındaki temiz havayı da emer; sistem verimini kaybeder. Bir ağızdan çekilebilecek en yüksek debi:
Vmaks (m³/s) = 4,16 × γ × d5/2 × [(Ts,p − T0) ÷ (T0 + 273,15)]1/2
- d: ağzın altında kalan duman tabakası kalınlığı (m)
- γ: ağzın merkezi en yakın duvardan ağız eşdeğer çapının iki katından uzaktaysa 1,0, daha yakınsa ya da ağız duvardaysa 0,5
- Ts,p: bu kontrol için duman sıcaklığı, ısı kaybı payıyla T0 + 0,5 × Qc ÷ (M × cp)
- Ağız sayısı N ≥ V ÷ Vmaks; ağızlar arası en az mesafe 0,9 × (V ÷ N)1/2; ağız altındaki kalınlık, dikdörtgen ağızın eşdeğer çapının (2ab ÷ (a + b)) iki katından büyük olmalı
Örnek depoda ağızlar çatıda, altında 4,5 m duman varken bir ağız yaklaşık 136 m³/s çekebilir; ağız sayısı sorun olmaz. Ağızlar duvarda ve altlarında yalnız 1,5 m duman kalıyorsa, Thomas–Hinkley debisiyle (26,43 m³/s) Ts,p = 189,2 °C, γ = 0,5 ve Vmaks = 4,36 m³/s bulunur; en az 7 ağız gerekir. 0,7 × 0,7 m ölçülü 8 ağız seçilirse ağız başına 3,30 m³/s düşer, kalınlık/çap oranı 2,14 ile şartı sağlar, ağızlar arası en az 1,64 m olur ve %80 serbest alanlı ızgarada yüz hızı yaklaşık 8,4 m/s çıkar.
Yol 3: Doğal Tahliye, Duman Tahliye Kapağı Hesabı
Tek katlı depo ve fabrikalarda duman, çatıdaki kapaklardan kendi kaldırma kuvvetiyle çıkabilir. Gerekli toplam aerodinamik alan, BS 7346-4 ve CEN/TR 12101-5'te kullanılan bağıntıyla bulunur:
AvCv (m²) = M × Tl ÷ √[2 × ρ0² × g × d × θ × T0 − M² × Tl × T0 ÷ (AiCi)²]
Tl ve T0 duman tabakasının ve ortamın mutlak sıcaklığı (K), d kapakların altındaki duman tabakası kalınlığı (m), θ tabakanın sıcaklık artışı (K), ρ0 ortam havasının yoğunluğu, AiCi hava girişlerinin geometrik alanı ile akış katsayısının çarpımıdır. Kök içi sıfır ya da negatif çıkıyorsa hava girişi yetersizdir; kapak büyütmek sonucu değiştirmez, giriş büyütülür.
Kapak sayısı: bir kapağın aerodinamik alanı Aa = Av × Cv'dir (TS EN 12101-2). Cv, kapağın yan rüzgâr dahil rüzgâr tünelinde test edilmesiyle bulunur ve tipik olarak 0,20–0,80 arasındadır; değer üreticinin test sertifikasından alınır. N = (gerekli AvCv) ÷ Aa, yukarı yuvarlanır.
Örnek: Aynı depoda hava girişi iki adet 4 × 4 m kapı, akış katsayısı 0,6 (AiCi = 19,2 m²). Thomas–Hinkley sonucuyla gerekli aerodinamik alan 2,63 m² bulunur (girişin etkisi ihmal edilseydi 2,62 m²). 1,2 × 1,2 m ölçülü, sertifikasında Cv = 0,60 yazan kapakta Aa = 0,864 m² olduğundan 4 kapak gerekir; toplam aerodinamik alan 3,46 m² olur.
Piyasada sık görülen "kapak alanı çatı alanının %1'i" kuralı bu depoda 16 m² verir; tasarım yangınını, dumansız yüksekliği ve kapağın Cv değerini hesaba katmadığı için kullanılmaz. DIN 18232-2'nin tablo yöntemi kendi yangın varsayımlarına dayanır ve bu bağıntıdan farklı sonuç verebilir. Bir uyarı daha: doğal tahliyede duman tabakasının ısı kaybı ihmal edilip tabaka gereğinden sıcak kabul edilirse kapak alanı küçük çıkabilir. Bu yüzden sonuç, daha düşük bir tabaka sıcaklığıyla da kontrol edilir ve büyük alan seçilir.
Koridor Duman Tahliye Hesabı
Koridorda hesap zorunluluk kontrolüyle başlar:
- Yapı yüksekliği 51,50 m'nin üzerinde olan binaların hol ve koridor gibi ortak alanlarında duman kontrol sistemi mecburidir (87/12).
- Otel, motel ve diğer binaların yatakhane olarak kullanılan bölümlerinde iç koridorlar dış duvardaki boşluklarla doğal yolla havalandırılır ya da mekanik duman tahliyesi yapılır (50/1-c).
- Doğal ya da mekanik olarak havalandırılmayan iç koridorlar duman kesicilerle bölünür: sprinklerli binada en çok 45 m, sprinklersiz binada en çok 30 m arayla (50/6).
Yönetmelik koridor için debi vermez; hacim × hava değişimi gibi bir yöntemle debiyi tasarımcı belirler. Oda kapısı açıkken dumanın koridora taşmaması için kapıdan geçmesi gereken karşı hava hızı da bilgi olarak hesaplanabilir:
ve (m/s) = 0,64 × √[g × Hkapı × (Tf − T0) ÷ Tf] (sıcaklıklar kelvin)
2,1 m yüksekliğindeki bir kapıda, 20 °C ortamda, odadaki duman sıcaklığı 52 °C kabul edilirse 0,91 m/s; 300 °C kabul edilirse 2,03 m/s bulunur. Hız 1,02 m/s'yi aşarsa hava akımıyla duman kontrolü uygun değildir; hava dumanı itmek yerine yangını besler, çözüm basınçlandırma ya da bölümlendirmedir. Bu bağıntı NFPA 92'de büyük hacimlere açılan açıklıklar için tanımlıdır; koridora uygulanması ve duman sıcaklığının seçimi tasarımcı kararıdır, sonuç tek başına koridor debisini belirlemez.
Asansör Kuyusu Duman Bacası
Asansör kuyusunda en az 0,1 m² olmak üzere kuyu alanının 0,025 katı kadar havalandırma ve dumandan arındırma bacası bulunur ya da kuyu basınçlandırılır (BYKHY 62/4): Abaca = en büyük(0,1; 0,025 × Akuyu). 2,0 × 2,2 m kuyuda 0,025 × 4,4 = 0,11 m² bulunur. Basınçlandırma seçilirse hesap merdiven basınçlandırmasındaki sızıntı alanı yöntemiyle yapılır.

Sonucu Yanıltan Girdiler
- Depoyu "alan × yükseklik × 10" ile hesaplamak: dumansız yükseklik hedefini cevaplamaz.
- Kütle debisini 20 °C yoğunluğuyla hacme çevirmek: sıcak dumanın hacmi örnekte iki katından fazladır.
- Y'nin 1,5 üssünü unutmak: debi birkaç kat düşük çıkar.
- Fan sınıfını daha soğuk çıkan sonuca göre seçmek: örnekte F400 gereken yerde F300 önerilmiş olur.
- Motoru sıcak dumandaki güce göre seçmek: motor yarı boyutta kalır.
- Duvara monte emiş ağzında γ = 1 almak: örnekte 7 yerine 4 ağız yeterli görünür.
- Kapak Cv değerini tahminle yazmak: kapak sayısı sertifikasız bir sayıya dayanır.
- 2000 m² eşiğini tek katla kontrol etmek: yönetmelik toplam alanı esas alır.
- Hava girişini unutmak: doğal tahliyede kapak boşuna büyür, mekanik tahliyede fan tasarım debisini çekemez.
Duman Tahliye Hesabı Excel Dosyası
Sonuç bölümünden indirilen .xlsx dosyasında girdiler sarı hücrelerdedir; duman kütle debisi, sıcaklık, hacimsel debi, kapak alanı ve ağız kontrolü formül olarak açıktır ve değer değiştirildiğinde Excel yeniden hesaplar. PDF çıktısı proje dosyasına ön hesap eki olarak konabilir.
Bağlantılı hesaplar: kapalı otoparkta jet fan ve yangın senaryosu için otopark havalandırma hesabı, kaçış merdiveni için merdiven basınçlandırma hesabı, 100 m²'den büyük sığınaklar için sığınak havalandırma hesabı, duman kanalının kesiti için hava kanalı hesabı, fanın motor gücü için fan seçim hesabı.
Uygulama ve Keşif
Duman tahliye fanı, motorlu damper, kanal ve kapakların imalatı ile devreye alınması duman tahliye sistemi sayfasında; fan kalemleri hücreli aspiratör fiyatları sayfasında anlatılıyor. Otoparklar için otopark havalandırma sistemleri, kaçış merdivenleri için merdiven basınçlandırma sistemi, havalandırma kanallarının kompartıman geçişleri için yangın damperi, 100 m²'yi aşan sığınaklar için sığınak havalandırma sistemleri sayfalarına bakabilirsiniz. Kapak ile fan arasındaki seçim en çok sanayi bölgelerindeki depo ve fabrikaları ilgilendirir: Kocaeli'de Gebze ve Dilovası sayfalarında, diğer Kocaeli ilçeleri için Kocaeli havalandırma sayfasında, İstanbul'da Tuzla ve İkitelli sayfalarında ilçe bilgisi var. Kapalı otoparkta duman modundaki saatte 10 hava değişimi şartının hangi hacme uygulanacağını yönetmeliğin yazmadığı ve kanalsız jet fan sistemlerinin BS 7346-7 gibi kılavuzlar ile CFD analiziyle doğrulandığı otopark havalandırma yönetmeliği yazısında ele alınıyor. Ön hesap çıktınızı iletişim formundan gönderebilirsiniz.
Yangın Duman Tahliye Fanı Hesabı: Debiden Fan Seçimine
Hesap fanın taşıyacağı debiyi ve duman sıcaklığını verir. Fanı katalogdan seçmeden önce üç kontrol daha yapılır.
- Sızıntı payı: Çok bölgeli sistemde yangın dışındaki bölgelerin duman kontrol damperleri kapalıdır, ama tamamen sızdırmaz değildir; kanal ek yerlerinden de hava girer. Fan bu havayı da çeker. Pay, damperlerin performans beyanındaki sızdırmazlık değeri ve kanalın sızdırmazlık sınıfıyla hesaplanıp duman debisine eklenir.
- Tek fan durumu: Debi iki paralel fana bölündüyse biri durduğunda diğeri aynı sistem eğrisinde tek başına çalışır; debisi toplamın yarısından fazla, basıncı düşük olur ve fan tipine göre motor yükü değişir. Bu çalışma noktası da fan eğrisinin kararsız bölgesinin dışında kalmalıdır. Eğri okuma için fan seçim hesabı sayfasına bakabilirsiniz.
- Kumanda: Fan normal işletmede düşük devirde de çalışacaksa iki devirli motor ya da frekans invertörü kullanılır. İnvertörlü fanlarda yangın sinyaliyle invertörün aşırı yük ve sıcaklık korumalarını devre dışı bırakan yangın modu ya da fanı şebekeye doğrudan bağlayan baypas düzeni öngörülür.
Motoru hava akımının içinde kalan fanlarda sıcaklık sınıfı fan ve motor bileşimi için verilir. Motor değiştirilecekse üreticinin onayladığı eşdeğer model kullanılır; aksi hâlde sınıf belgesi geçerliliğini kaybeder.
Sığınak Duman Tahliye Hesabı
BYKHY 59. madde, 100 m²'den büyük sığınakta duman tahliye sistemi ve en az iki çıkış ister, fakat debi için ayrı bir sayı vermez. Sığınak çoğunlukla bodrumda, tavanı alçak bir hacimdir; Yol 2'deki duman tabakası yöntemi burada sonuç vermez, çünkü dumansız tabaka bırakacak yükseklik yoktur. Hesap bu yüzden Yol 1'deki gibi hava değişimiyle kurulur. Yönetmeliğin kapalı otopark ve bodrum depolar için yazdığı saatte en az 10 değişim karşılaştırma değeri olarak alınabilir; seçilen sayı proje raporunda gerekçesiyle yazılır. Örnek: 150 m² net alanlı, 2,6 m yüksekliğindeki sığınakta 150 × 2,6 × 10 = 3.900 m³/h bulunur. Dumanın yerine gelecek besleme havasının yolu da gösterilir; besleme yolu yoksa fan bu debiyi çekemez. Duman tahliye fanı, kişi başı hava veren havalandırma fanından ayrı seçilir; aynı tesisat iki işi görecekse mekanik duman kontrolünün bütün şartlarını sağlar (BYKHY 87/1). Kişi başı debi sığınak havalandırma hesabı aracında, kurulum sığınak havalandırma sistemleri sayfasında.
Sık Sorulan Sorular
Duman tahliye hesabı nasıl yapılır?
Duman tahliye fanı hesabı nasıl yapılır?
Duman tahliye hesabı Excel dosyası var mı?
Duman tahliye kapağı hesabı nasıl yapılır?
Koridor duman tahliye hesabı nasıl yapılır?
"Alan × yükseklik × 10" hesabı yeterli mi?
Otopark duman tahliye hesabı bu sayfayla yapılır mı?
İlgili Sayfalar
Diğer Hesaplama Araçları
- Havalandırma Kanalı Hesabı
- Havalandırma Kanalı Metrekare Hesaplama ve Metraj Cetveli
- Otopark Havalandırma Hesabı
- Davlumbaz Emiş ve Mutfak Havalandırma Hesabı
- Havalandırma Hesabı
- Merdiven Basınçlandırma Hesabı
- Sığınak Havalandırma Hesabı
- Menfez Hesabı
- Salyangoz Fan Hesabı ve Fan Seçimi
- Jet Pulse Filtre Hesabı
- Klima Santrali Hesabı
- VRF Klima Kapasite Hesabı ve Boru Çapı
- Radyant Isıtıcı Kapasite Hesabı

