Yangın Damperi

Yangın damperi, havalandırma kanalının yangın kompartımanı sınırını geçtiği yerde kanalı kapatarak duvarın ya da döşemenin yangın dayanımını kanal boyunca da sürdüren parçadır. Hangi noktaya damper konacağını mimari projedeki kompartıman sınırları, hangi damperin konacağını ise duvarın tipi ve gereken dayanım süresi belirler. Bu yüzden yangın damperi montajı bir ürün takma işinden çok, kanal projesi ile yangın projesinin kesiştiği noktada yapılan bir koordinasyon işidir. Yangın yönetmeliğinin havalandırma tesisatına getirdiği şartların tamamı (kanal malzemesi, kaçış yollarından geçiş, aynı santralin birden fazla kompartımanı beslediği durumlar, mutfak egzozu) havalandırma sistemleri yönetmeliği yazısında madde numaralarıyla toplanmıştır.

Yönetmelik nerede damper istiyor, nerede yasaklıyor

Bağlayıcı metin, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (RG 19.12.2007, sayı 26735; değişiklikleriyle). Havalandırma kanallarıyla ilgili başlıca hükümler şunlardır:

Yönetmelik ürün ölçüsü ya da test yöntemi vermez; ürünün ve montajın yeterliliği Avrupa standartlarıyla gösterilir. Duman kontrol tarafındaki hükümler duman tahliye yönetmeliği yazısında ayrıca ele alınıyor.

Ürün standardı ve sınıf etiketini okumak

Yangın damperleri EN 15650 ürün standardına göre CE işaretiyle piyasaya arz edilir ve performans beyanıyla (DoP) gelir. Yangın dayanımı EN 1366-2'ye göre fırın testinde ölçülür, sonuç EN 13501-3'e göre sınıflandırılır. Etiketteki ifadenin anlamı:

• E: bütünlük; alev ve sıcak gaz geçirmeme.
• I: yalıtım; yangına bakmayan yüzde sıcaklık artışının sınırda kalması.
• S: duman sızdırmazlığı.
• Rakam: dakika cinsinden süre (EI 60, EI 90, EI 120).
• ve / ho: düşey elemanda (duvar) ya da yatay elemanda (döşeme) test edildiği.
• i↔o: yangının iki taraftan da gelebileceği varsayımıyla test edildiği.

Örneğin "EI 120 (ve i↔o) S" etiketli bir damper, duvarda, iki yönden gelen yangına karşı 120 dakika bütünlük ve yalıtım sağlar ve duman sızdırmazlık şartını karşılar. Bu sınıf yalnız test raporunda tarif edilen duvar tipi ve montaj yöntemiyle geçerlidir: masif duvarda test edilmiş bir damper, alçı levha bölme duvara aynı detayla takılamaz. Duman tahliye sistemlerinde kullanılan duman kontrol damperleri ise EN 12101-8 kapsamındaki ayrı bir üründür; o sistemler duman tahliye sistemi sayfasında anlatılıyor.

Sigortalı ve motorlu damper karşılaştırması

Termal sigortalı damperde sigorta eridikten sonra kanat kendiliğinden açılmaz; yeni sigorta takılıp mekanizma elle kurulana kadar kanal kapalı kalır. Bu yüzden teslim dosyasına damperin sigorta tipi ve kurma talimatı eklenir, servis kapağının sigortaya elle ulaşılabilecek konumda olup olmadığı montajda kontrol edilir. İki tip arasındaki maliyet farkının aktüatör, kablolama ve panel bağlantısı kalemlerinden nasıl oluştuğu yangın damperi fiyatları sayfasında.

Motorlu yangın damperi bağlantı şeması

Motorlu damperde üç devre bulunur: besleme (24 V ya da 230 V), kumanda ve geri bildirim. Tipik şemada aktüatör beslemesi yangın alarm panelinin kontrol modülü üzerinden geçer; yangın algılandığında modül beslemeyi keser ve aktüatör yayla kapanır. Uç konum kontakları "açık" ve "kapalı" bilgisini yangın paneline ya da bina otomasyonuna döndürür; böylece kapanmayan damper panelde görülür. Kapama sinyali kanal tipi duman dedektöründen de gelebilir.

Şema, yangın algılama projesindeki senaryo matrisiyle birlikte hazırlanır: hangi alarm bölgesinde hangi damperin kapanacağı, hangi santral ve fanın duracağı aynı tabloda yer alır. Fanlar çalışırken damperlerin kapanması kanalda ani basınç yükselmesine yol açabileceği için fan durdurma ile damper kapanması arasındaki sıra senaryoda yazılı olmalıdır.

Yangın damperi montaj detayı

Montajın test raporuna uyması damperin kendisi kadar önemlidir; üreticinin montaj kılavuzundaki detayın dışına çıkılırsa ürünün sınıfı geçerliliğini yitirir. Sahada kontrol ettiğimiz noktalar:

• Konum: damper gövdesi üreticinin test raporundaki konumda yer alır; çoğu üründe kanat duvar ya da döşeme kalınlığı içinde kalmalıdır.
• Boşluk dolgusu: damper ile duvar arasındaki boşluk test edilen malzemeyle kapatılır: masif duvarda harç ya da alçı dolgu, hafif duvarda taş yünü ve yangın durdurucu kaplama gibi sistemler. Standart poliüretan köpük kullanılmaz.
• Duvar tipi: alçı levha bölme duvarlarda damper üreticisinin tarif ettiği çerçeve ve kaplama detayı uygulanır.
• Askı ve yük: damperin ve bağlı kanalın ağırlığı duvara bindirilmez; kanal askıları damperin iki yanında ayrı kurulur.
• Kanal bağlantısı: yangında genleşen kanalın damper gövdesini duvardan koparmaması için üreticinin öngördüğü bağlantı tipi kullanılır.
• Servis erişimi: sigortaya, mekanizmaya ve aktüatöre ulaşmak için kanalda servis kapağı, asma tavanda müdahale kapağı bırakılır.
• Numaralandırma: her damper numaralanır; aynı numara projede, otomasyon listesinde ve test föyünde kullanılır.

Damperin bağlandığı kanal hattının imalatı ve askı sistemi hava kanalı imalatı işimizin parçasıdır.

Proje okumadan periyodik teste iş sırası

1. Keşif ve proje okuma: mimari projedeki kompartıman sınırları, şaftlar, duvar tipleri ve gereken dayanım süreleri kanal güzergâhı üzerine işlenir; damper listesi çıkarılır.
2. Seçim ve hesap: her nokta için damper ölçüsü kanal kesitinden, basınç kaybı ve ses kontrolüyle seçilir; sınıf (EI süresi, ve/ho), tip (sigortalı ya da motorlu) ve aktüatör gerilimi belirlenir.
3. Tedarik ve imalat: DoP ve test raporlarındaki montaj tipleri sahadaki duvar tipleriyle karşılaştırılır; kanal parçaları damper flanşlarına göre imal edilir.
4. Montaj: duvar açıklığı, damper yerleşimi, boşluk dolgusu, kanal bağlantısı, servis kapağı ve elektrik bağlantıları yapılır; her noktanın fotoğrafı test föyüne eklenir.
5. Devreye alma: her damper elle ya da panelden kapatılıp açılır; motorlu damperde kapanma süresi, uç konum geri bildirimi ve senaryodaki sıra denenir.
6. Periyodik test: damperler üretici talimatı ve binanın bakım planındaki aralıklarla kapatılıp açılır; sigorta, conta ve kanat yüzeyleri kontrol edilir. Bu kontroller havalandırma bakım onarım planına eklenebilir.

Hangi binalarda gerekir

Kompartımanlara bölünmüş her binada, kanalın kompartıman sınırını geçtiği her noktada damper ihtiyacı doğar. AVM, otel, hastane, okul ve plazalarda (ofis, AVM ve otel havalandırma), bina ile kapalı otopark arasında geçen kanallarda (otopark havalandırma sistemleri) ve fabrikalarda idari bina ile üretim alanı arasındaki geçişlerde sık görülür. Yüksek binalarda her katta şaft bağlantısı bulunduğundan damper sayısı kat sayısıyla birlikte artar; bu durum İstanbul'daki plaza ve karma kullanımlı binalarda belirgindir. Kocaeli'de ise depo ve üretim binalarında kompartıman duvarlarını geçen büyük kesitli ana kanallarda damper ölçüsü ve askı detayı öne çıkar.

Sahada sık karşılaşılan hatalar

• Mutfak egzoz kanalına damper koymak: Madde 88/2 bunu yasaklar; mutfak kanalı damper yerine bağımsız güzergâh ve kaplamayla korunur (restoran havalandırma sistemleri).
• Basınçlandırma kanalına damper koymak: Madde 87/9 yasaklar (merdiven basınçlandırma sistemi).
• Duvar ile damper arasındaki boşluğu standart poliüretan köpükle doldurmak.
• Masif duvar için test edilmiş damperi alçı levha duvara aynı detayla takmak.
• Servis kapağı bırakmamak: damper test edilemez, sigorta değiştirilemez.
• Damperi kanal yükünü taşıyacak şekilde bırakmak, iki yana ayrı askı kurmamak.
• Kanadın hareket alanını iç izolasyon, esnek kanal ya da filtreyle daraltmak.
• Motorlu damperin geri bildirim kontaklarını bağlamamak: panel kapanmayan damperi göremez.
• Damper ölçüsünü kanal kesitinden küçük seçip gereksiz basınç kaybı ve ses yaratmak.

Fiyat ve keşif

Maliyeti damper adedi ve ölçüleri, sınıf (EI 60, 90 ya da 120), sigortalı ya da motorlu tip, duvar tipine göre montaj kiti ve otomasyon bağlantısı belirler. Kalemlerin dökümü yangın damperi fiyatları sayfasında; birim fiyat ve poz karşılaştırması mekanik tesisat birim fiyatları sayfasında yer alıyor. Mimari proje ve kanal planını iletişim sayfası üzerinden gönderdiğinizde damper listesi çıkarılır.