Havalandırma Sistemleri Yönetmeliği: Binalarda Uyulması Gereken Kurallar

Zemin katı mağaza, bodrumu kapalı otopark olan bir konut binasında üç havalandırma işi üç ayrı mevzuata göre onaylanır. Dairelerin banyo ve tuvaletleri imar mevzuatına, mağazanın klima santrali enerji performansı mevzuatına, otoparkın egzozu yangın mevzuatına bakılarak değerlendirilir; binada çalışan varsa iş sağlığı mevzuatı bunlara bir katman daha ekler. "Havalandırma sistemleri yönetmeliği" diye aranan kurallar bu yüzden tek bir metinde toplanmaz; aşağıdaki tabloda sıralanan yönetmeliklerin ilgili maddelerinde ve bu maddelerin atıf yaptığı Türk standartlarında bulunur. Sonraki bölümler her metnin havalandırmaya dokunan maddelerini sırayla açıyor.

Konutta ıslak hacim ve mutfak: imar mevzuatı

Uygulama imar planı bulunan alanlarda geçerli Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, konut içindeki ıslak hacimler ve mutfak için şu kuralları koyar:

• Banyo, tuvalet ve benzeri kullanım alanlarının havalandırma bacasıyla ya da mekanik havalandırmayla havalandırılması zorunludur (32/9).
• Hava bacasının en küçük ölçüsü 0,60 × 0,60 m'dir; bu kesit kiriş ya da baca gibi bir yapı elemanıyla daraltılamaz (32/3). Hava bacaları şönt baca tipinde düzenlenemez (32/4).
• En küçük ölçüdeki bir hava bacasından her katta en çok dört piyes faydalanabilir; daha fazlası için kesit aynı oranda büyütülür (32/5).
• Havalandırma bacalarından elektrik ve doğalgaz tesisatı geçirilemez (32/10).
• Mutfak, oda ve tuvalet-banyo havalandırmaları aynı boşluğa açılamaz; banyo ile tuvalet aynı boşluğa açılabilir (29/6).
• Islak hacimde mekanik havalandırma yapılmıyorsa havalandırma penceresi net 0,30 × 0,30 m'den küçük olamaz (39/6).
• Bağımsız bölümlerin mutfaklarında en az bir aspiratör bacası yapılır; 10 katın üzerindeki binalarda aynı baca sistemiyle birlikte hermetik cihaz kullanılır (33/10).

Penceresiz bir banyo ya da iç tuvalet için seçilecek fanın debisi bu maddelerde yazmaz; yönetmelik havalandırmanın yapılmasını ister, miktarı mahal hacmi ve kullanımdan hesaplanır.

Konut dışı binalarda tasarım: Enerji Performansı Yönetmeliği Madde 17

Ofis, otel, mağaza ve okul gibi binalarda havalandırma ve iklimlendirme tasarımının bağlayıcı çerçevesi Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği'nin "Havalandırma ve İklimlendirme Sistemleri Tasarım ve Uygulama Esasları" bölümüdür. "Havalandırma iklimlendirme yönetmeliği" diye aranan metin çoğu zaman bu bölümdür. 17. madde 2010'da kısmen değişti; yürürlükteki hükümler şunlardır:

• Tasarımda TS 3419 ve ilgili Avrupa standartlarına uyulur (17/1).
• Konut dışı binalarda bir mahaldeki özel mekanik havalandırma sistemi, mahalde kimse yokken en düşük iç hava kalitesini koruyacak otomatik bir sistemle donatılır; iklimlendirme sistemlerinde oda sıcaklığı ayar düzenekleri kullanılır; mahal bazında değişken debi kontrolü yapılan sistemlerde fanlar değişken debili olur (17/4).
• İklimlendirme sistemleri değişen insan yüküne göre değişken hava debisiyle çalışacak şekilde donatılır (17/5).
• Kışın üfleme havası nemlendiriliyorsa mutlak nemi kilogram kuru hava başına 10 g veya altında ayarlayabilen, kalibrasyonu akredite kuruluşça yapılmış kontrol cihazı kullanılır (17/2).
• Yeni binalarda 500 m³/h ve üzeri debili havalandırma ve iklimlendirme sistemleri için ısı geri kazanım tasarımı yapılır; yaz ve kış şartlarında en az %50 verimli sistem, ilk yatırım ve işletme gideriyle birlikte enerji ekonomisi açısından avantajlıysa yapılması zorunludur ve geçiş mevsimi için by-pass düzeneği bulunur. Bu çalışma tasarım aşamasında proje müellifince rapor olarak idareye sunulur (17/10, 17/11).
• Klima santrallerinin sızıntı, ısı köprüsü ve ısı geçiş katsayısı EN 1886'ya uygun olur (17/13).

500 m³/h küçük bir eşiktir; birkaç ofis odasını besleyen bir cihaz bile çoğu zaman bu debiyi aşar. Bu yüzden konut dışı projelerde ısı geri kazanım raporu proje dosyasının olağan parçasıdır. Plakalı, rotorlu ve bataryalı (run-around) cihaz tipleri ile verimin hangi tanıma göre karşılaştırıldığı klima santrali sayfasında; geri kazanımın işletme giderine etkisi enerji verimli sistemler yazısında.

Uygulama ve işletme: Madde 18

• İşletme ve bakımda TS 5895'e uyulur (18/1).
• Cihaz ve kanal yerleşiminde TS 3420 ve ilgili Avrupa standartlarına uyulur (18/2).
• Hava kanallarının sızıntı limitleri TS EN 1507 ve TS EN 12237'ye göre belirlenir ve raporlanır (18/5).
• Klima santrallerinin filtreleri üreticinin belirttiği sürelerde temizlenir ya da değiştirilir ve bu durum raporlanır (18/6).

Maddenin 2008'deki ilk hâlinde bulunan periyodik kontrol ve raporlama fıkrası 2010 değişikliğiyle yürürlükten kalktı. Havalandırma tesisatının periyodik kontrol yükümlülüğü bugün iş sağlığı ve güvenliği mevzuatından gelir; ayrıntısı havalandırma periyodik kontrol yönetmeliği yazısında.

Yangın mevzuatının havalandırmaya dokunduğu yerler

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik havalandırma tesisatını yangının ve dumanın yayılabileceği bir yol olarak ele alır:

• Hava kanalları yanmaz malzemeden yapılır ya da yanmaz malzemeyle kaplanır; kanal kaplama malzemesi en az zor alevlenici olur (87/11, 87/4).
• Aynı santral birden fazla yangın kompartımanını besliyorsa kompartıman geçişlerinde üfleme ve emiş kanallarına yangın damperi konur. 120 dakika dayanımlı duvar ya da döşeme geçişlerinde damper ya da eşdeğer önlem gerekir; korunmuş şafta giriş ve çıkışta damper şarttır (87/6, 87/8).
• Havalandırma kanalları kaçış merdivenlerinden ve yangın güvenlik hollerinden geçmez; zorunlu geçişlerde kanal, geçtiği bölümün yangın dayanımı kadar dayanıklı malzemeyle kaplanır (87/5).
• Mevcut havalandırma tesisatı duman kontrolünde de kullanılacaksa mekanik duman kontrol sistemi için öngörülen bütün şartlar bu tesisat için de aranır (87/1).
• Restoran, otel ve kafeterya mutfaklarında pişirme alanı egzozu binanın diğer sistemlerinden bağımsız olur, kanal korunmamış yanıcı malzemeden en az 50 cm uzaktan geçer, egzoz doğrudan dışarıya ve hava girişlerinden en az 5 m uzağa atılır; mutfak egzoz kanalına yangın damperi konamaz (88/2).
• Toplam alanı 2000 m²'yi aşan kazan dairelerinde, kapalı otoparklarda ve bodrum katlardaki depolarda bağımsız, saatte en az 10 hava değişimi sağlayan mekanik duman tahliye sistemi yapılır (88/3).
• Doğalgaz, LPG ya da tehlikeli maddeyle çalışılan yerlerde fan ve havalandırma motorları patlama ve kıvılcım güvenlikli (ex-proof) olur (88/5).

Bu maddelerin duman tahliyesi ve basınçlandırma tarafı duman tahliye yönetmeliği ve merdiven basınçlandırma yönetmeliği yazılarında, mutfak egzozunun ayrıntıları restoran baca yönetmeliği yazısında, kapalı otoparklar otopark havalandırma yönetmeliği yazısında ele alınıyor. Kompartıman geçişlerinde kullanılan damper tipleri yangın damperi sayfasında.

İşyerlerinde çalışan sağlığı

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki bütün işyerlerinde İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik uygulanır. Ek-1'deki havalandırma hükümleri şunlardır:

• Kapalı işyerlerinde çalışanların ihtiyacı kadar temiz hava sağlanır; hava hacmi belirlenirken çalışma yöntemi, çalışan sayısı ve yapılan iş dikkate alınır (15).
• Boğucu, zehirli ya da tahriş edici gaz, toz, buğu, duman ve kötü kokular için genel havalandırmadan ayrı bir mekanik havalandırma sistemi kurulur (16).
• Mekanik havalandırma her zaman çalışır durumda tutulur; çalışmaması iş sağlığı ve güvenliği açısından tehlikeliyse arızayı bildiren bir kontrol sistemi kurulur. Mekanik ve genel havalandırmanın bakım, onarım ve filtre değişimleri yıllık olarak yetkili kişilere yaptırılır (17).
• Pasif havalandırma sistemlerinde hava akımı çalışanları rahatsız etmeyecek, ani ve yüksek sıcaklık farkı oluşturmayacak şekilde düzenlenir (18).

Kaynak dumanı, boya buharı ya da talaş gibi kaynağında yakalanması gereken kirleticiler için 16. madde ayrı bir sistem ister; genel havalandırmanın debisini artırmak bu maddenin istediği çözüm değildir. Lokal emiş sistemleri endüstriyel havalandırma sistemleri sayfasında.

Yönetmeliklerin sayı vermediği yerde

Yönetmeliklerin çoğu havalandırmanın yapılmasını, bağımsız olmasını ya da bakımını ister ama mahal başına debi tablosu vermez. Bu boşluğu Enerji Performansı Yönetmeliği'nin atıf yaptığı TS 3419 (projelendirme kuralları), TS 3420 (yerleştirme kuralları) ve ilgili Avrupa standartları doldurur. Sığınak ve hastane gibi özel yapılar kendi mevzuatlarındaki sayıları kullanır: sığınak havalandırma yönetmeliği ve hastane havalandırma yönetmeliği yazılarına bakabilirsiniz. Soğutucu akışkanlı iklimlendirme cihazlarındaki kaçak kontrolü ve kayıt yükümlülüğü iklimlendirme bakım ipuçları yazısında. Mekanik tesisat projesi yapı ruhsatı dosyasındaki projelerden biridir ve makine mühendisince çizilir; proje ve uygulama kalemlerinin birim fiyat dayanağı mekanik tesisat birim fiyatları sayfasında.

Mahal hacminden ya da kişi sayısından debi bulmak için havalandırma hesabı aracını kullanabilirsiniz.

Proje, teslim ve işletmede kontrol listesi

Keşif, proje ve montaj kapsamı havalandırma sistemleri sayfasında, maliyeti belirleyen kalemler havalandırma sistemleri fiyatları sayfasında. Binanızın hangi maddelere tabi olduğunu projeyle birlikte gözden geçirmek için iletişim sayfasından keşif talep edebilirsiniz.