Merdiven Basınçlandırma Yönetmeliği: Yangın Merdiveni Şartları

Yangın sırasında kaçış merdiveni, binada dumansız kalması gereken dikey yoldur. Basınçlandırma bu yolu, merdivene kat alanlarından biraz daha yüksek basınçta dış hava vererek korur: kapı aralıklarından ve açılan kapılardan hava merdivenden kata doğru akar, duman merdivene giremez. Sistemin hangi binada yapılacağını, sahada hangi değerleri sağlayacağını ve nasıl kumanda edileceğini Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY, Resmî Gazete 19.12.2007, sayı 26735) belirler. Kuralların çoğu 89. maddededir ve bu madde ilk yayımından bu yana değişmemiştir. Konutlar için 48. madde, acil durum asansörü için 63. madde, mevcut binalar için 155, 158 ve 163. maddeler onunla birlikte okunur. Bölümler bir projenin izlediği sırayı takip ediyor: zorunluluk, performans şartları, havanın alınıp verilmesi, kumanda, mevcut binalar, kabul ve yıllık kontrol.

Basınçlandırma hangi merdivende zorunlu?

Tablodaki 30,50 m ve 51,50 m eşikleri iki farklı yüksekliğe uygulanır ve bu iki tanım karıştırılmamalıdır. Konut dışı binalarda ölçü merdiven kovasının yüksekliğidir. Konutlarda yapı yüksekliği esas alınır ve yönetmelik bunu bodrum katlar, asma katlar ve çatı arası piyesler dâhil bütün katların toplam yüksekliği olarak tanımlar. Bodruma ve üst katlara hizmet veren merdiven aynı yuvada olsa bile, zemin seviyesinde 120 dakika yangına dayanıklı ve duman sızdırmaz bir duvarla ayrılıp ayrı çıkış verilmişse merdiven yuvası için yalnız üst katların yüksekliği hesaba katılır (89/1).

Merdiven basınçlandırılmıyorsa yönetmelik doğal havalandırma ister: merdiven bölümünde açılabilir pencere ya da merdivenin üstünde sürekli havalandırma sağlayan tepe penceresi (89/16). Basınçlandırma seçilirse sistemin yangındaki çalışma sırası (algılama sisteminin fanı başlatması, aşırı basıncın damperle ya da frekans kontrolüyle sınırlanması, emişte duman görülünce fanın durması) merdiven basınçlandırma sistemi sayfasında anlatılıyor.

Yönetmeliğin ölçtüğü dört büyüklük

Madde 89 bir fan büyüklüğü ya da hava miktarı vermez; sistemin sahada sağlaması gereken sonuçları tanımlar:

• Kapalı kapıda basınç farkı: Bütün kapılar kapalıyken merdiven yuvası ile kullanım alanları arasında en az 50 Pa (89/5).
• Açık kapıda basınç farkı: En az 15 Pa (89/5).
• Açık kapıdan geçen hava hızı: Birbirini izleyen iki katın kapıları ve dışarıya tahliye kapısı tam açıkken, her kapının tam açık hâli için ortalama en az 1 m/s (89/8). Tasarımda en az iki iç kapı ile bir dış kapı açık kabul edilir, kapalı kapıların sızıntı alanları eklenir ve kat sayısına göre açık iç kapı sayısı artırılır (89/9).
• Kapı açma kuvveti: Basınçlı havanın ve kapı kapatıcının birlikte oluşturduğu direnci yenmek için kapı koluna uygulanan kuvvet 110 N'u geçmez (89/7).

Bu dört şart birbirini sınırlar. Basınç arttıkça duman girişi zorlaşır ama kapı ağırlaşır; açık kapıda 1 m/s için gereken hava, kapılar kapandığı anda merdivende aşırı basınç yaratır. Yönetmelik bu yüzden fazla basıncı atacak bir düzen ister: aşırı basınç damperi ve frekans kontrollü fan gibi sistemler (89/11). Yangın güvenlik holü de basınçlandırılıyorsa basınç merdiven tarafında holden yüksek tutulur (89/6). Verilen hava, sızıntı alanlarından çevreye kaçan akışları karşılayacak miktarda olmalıdır (89/10).

Fan debisini bu şartlardan sızıntı alanı yöntemiyle bulan adım adım hesap merdiven basınçlandırma hesabı sayfasındadır; kapı bazında hız ve kapı kuvveti kontrolü de orada yapılır.

Hava nereden alınır, merdivene nereden verilir?

Basınçlandırma havası doğrudan dışarıdan alınır ve emiş ağzı egzoz çıkış noktalarından en az 5 m uzakta olur (89/12). Aynı fıkra üfleme noktalarının sayısını yüksekliğe bağlar:

Çok noktalı üflemede hava, merdiven yuvasına bitişik bir basınçlandırma şaftından ya da kanaldan dağıtılır ve her noktaya bir merdiven basınçlandırma menfezi konur. Şaftın kendi sızdırmazlığı hesaba girer: tuğla ya da beton şaftın yüzeylerinden kaçan hava, fanın verdiği havanın bir kısmını merdivene ulaşmadan tüketir. Duman kontrol amaçlı kanallar çelik, alüminyum ve benzeri malzemeden yapılır (87/2) ve yeterli sayıda askıyla bağlanır (87/3). Basınçlandırma kanallarına yangın damperi konmaz (87/9); damper kapandığı anda merdivenin havası kesilir. Kaçış merdiveni yuvasına ve yangın güvenlik holüne elektrik ve mekanik tesisat şaftı kapağı açılamaz, kombi, iklimlendirme dış ünitesi ya da sayaç konamaz (41/9).

Fan nasıl devreye girer, ne zaman durur?

• Sistem yangın algılama ve uyarı sistemi tarafından otomatik çalıştırılır (89/14).
• Fanı elle çalıştırıp durdurmak için bir açma-kapama anahtarı bulunur (89/15).
• Fanın dış hava emişine duman algılayıcı konur; emişte duman algılanırsa fan otomatik durur (89/13). Bu düzen olmadan fan, dışarıdaki dumanı merdivene basar.
• Arıza ve konum değiştirme sinyalleri ayrı bir bölgesel izleme panelinde ya da yangın kontrol panelinde ayrı göstergelerle izlenir; el ile kumanda ayrı panelden ya da yangın alarm sistemi bünyesinden yapılabilir (80/1).
• Basınçlandırma fanının besleme kabloları en az 60 dakika yangına dayanıklı olur ve jeneratörden beslenir (85/5).

Duman tahliye fanları da aynı kablo ve kumanda şartlarına tabidir; o sistemlerin kuralları duman tahliye yönetmeliği yazısında. İki sistem aynı binada çalışıyorsa sıralamaları yangın senaryosunda birlikte kurgulanır: koridordan duman çekilirken merdivene basınçlı hava verilir.

Mevcut binalar için ayrı hükümler

Yönetmeliğin mevcut binalara ayrılan kısmı yeni binalardan farklı eşikler kullanır:

• Yüksekliği 30,50 m'yi aşan bütün kaçış merdivenleri doğal yolla ya da yönetmeliğin duman kontrol kısmına uygun mekanik yolla havalandırılır veya basınçlandırılır (155/1).
• Yüksekliği 51,50 m'yi aşan ya da dörtten fazla bodrum kata hizmet veren kaçış merdivenleri Madde 89 esaslarına göre basınçlandırılır (155/3, 163).
• Yapı yüksekliği 30,50–51,50 m olan mevcut konutta tek merdiven, korunmuş kaçış merdiveni özelliğindeyse yeterlidir; bu merdiven iç merdivense yangın ihbar butonuyla ya da algılama sisteminden otomatik devreye giren basınçlandırma yapılır (158/1-b).
• Yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan mevcut konutta biri korunmuş en az iki kaçış merdiveni gerekir ve korunmuş merdiven basınçlandırılır (158/1-c).

1 Temmuz 2025 tarihli değişiklikle eklenen Geçici Madde 4, mevcut binalarda malzeme temini gerektiren eksiklerin 31 Aralık 2025'e kadar giderilmesini ve bu sürenin sonunda ruhsat vermeye yetkili idarece denetlenmesini öngörür. Basınçlandırması olmayan ya da çalışmayan bir yüksek bina bu denetimde doğrudan eksik listesine girer.

Kabul testi ve yıllık periyodik kontrol

BYKHY, öngördüğü her sistemin kabul testinden geçmesini ve işletme süresince periyodik kontrol, test ve bakıma tabi tutulmasını ister; basınçlandırma tesisatı binanın yangın sorumlusunun gözetiminde test edilir (85/4). İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin Ek-III tablosunda "kaçış yolu basınçlandırma sistemleri ve duman tahliye sistemleri" ayrı bir satırdır: standartlarda başka süre yoksa kontrol en geç yılda bir yapılır ve BYKHY'ye uygunluğa bakılır. Kontrolü kimin yapacağı ve raporun içeriği havalandırma periyodik kontrol yönetmeliği yazısında.

Bir basınçlandırma sisteminin yönetmeliği sağladığı sahada şu ölçümlerle gösterilir:

1. Bütün kapılar kapalıyken katlarda, en azından alt, orta ve üst katta merdiven ile kat arasındaki basınç farkı.
2. İki ardışık kat kapısı ve dış kapı açıkken açık kapılardaki hava hızı; kapı kesitinde birkaç noktada ölçülüp ortalaması alınarak.
3. Aynı açık kapı düzeninde kapalı kalan katlardaki basınç farkı.
4. Fan çalışırken kapı kolunda dinamometreyle ölçülen açma kuvveti.
5. Yangın alarmından otomatik devreye girme, el anahtarıyla çalıştırma ve durdurma, emişteki duman algılayıcının fanı durdurması.
6. Kapılar aniden kapandığında aşırı basınç damperinin ya da frekans kontrollü fanın basıncı sınırlaması.

Yüksek binalarda bu ölçümler mevsime göre farklı çıkabilir. Kışın iç hava dışarıdan sıcakken merdiven kovasında oluşan baca etkisi alt ve üst katlar arasında basınç farkı yaratır; tek noktadan üflenen yüksek bir merdivende kapalı kapı basıncı katlar boyunca eşit dağılmaz. Çok noktalı üflemenin amaçlarından biri bu dağılımı dengelemektir.

Eski hesap şablonlarında görülen eksikler

Dolaşımdaki eski Excel şablonlarında ve bunlardan türetilmiş hesaplarda şu eksikler görülür:

• Açık kapı senaryosunda dış tahliye kapısının hesaba katılmaması; yönetmelik iki iç kapıyla birlikte bir dış kapıyı da açık sayar (89/8, 89/9).
• 15 Pa açık kapı basıncı ile 1 m/s hava hızı şartının tek bir kontrol gibi ele alınması.
• Hızın yalnız yangın katının kapısında kontrol edilmesi. 89/8 ortalama hızın her bir kapının tam açık hâli için en az 1 m/s olmasını ister; bitişik kat kapısında bu şartın nasıl uygulanacağı proje onayında netleştirilmelidir.
• Kapı kuvvetinin basınç farkı ile kapı alanının çarpımı olarak hesaplanması; bu yaklaşım kolun menteşeye uzaklığını ve kapatıcı kuvvetini atlar.
• Kapılar kapandığında oluşacak aşırı basınç için damper ya da frekans kontrolü öngörülmemesi.

Proje, imalat ve bakım

Basınçlandırma fanı, şaft ya da kanal, menfezler, aşırı basınç damperi ve kumanda panosu birlikte projelendirilir; fan, hesaplanan debiyi şaft ve menfez kayıplarına karşı verecek basınçta seçilir. Uygulama kapsamı ve iş sırası merdiven basınçlandırma sistemi sayfasında, fan kalemlerinin fiyatlandırması hücreli aspiratör fiyatları sayfasında. Kat koridorlarındaki duman egzozu için duman tahliye sistemi, kompartıman geçişlerindeki damperler için yangın damperi, yıllık test ve arıza için havalandırma bakım onarım sayfalarına bakabilirsiniz. Projedeki hesabı ve sahadaki ölçümü birlikte kontrol etmek için iletişim sayfasından keşif talep edebilirsiniz.