Merdiven Basınçlandırma Hesabı
Ön boyutlandırma içindir, proje hesabının yerine geçmez. Bu araç yönetmelik eşiklerine dayanır; sonuç, yetkili makine mühendisinin hazırladığı projeyle doğrulanmalıdır.
Sonuçlar
Girdiler
| Sembol | Büyüklük | Değer | Birim |
|---|---|---|---|
| Bina | |||
| Kullanım | Konut dışı (ofis, ticaret vb.) | ||
| Bina Durumu | Yeni Bina | ||
| Yapı Yüksekliği | 48 | m | |
| Bodrum Kat Sayısı | 0 | adet | |
| Merdiven | |||
| N | Kat Kapısı Sayısı | 14 | adet |
| h | Kat Yüksekliği | 3,2 | m |
| Zeminde merdivene yalnız dış tahliye kapısı açılıyor | Hayır | ||
| Hk | Merdiven Kovası Yüksekliği | 44,8 | m |
| Duvar Alanları | Kova Ölçülerinden | ||
| L | Kova Uzun Kenarı | 5,4 | m |
| B | Kova Kısa Kenarı | 2,7 | m |
| Dış Cepheye Bakan Duvar Uzunluğu | 5,4 | m | |
| Kat Dış Cephe Çevresi | 90 | m | |
| Kapılar | |||
| W | Kapı Kanat Genişliği | 0,9 | m |
| H | Kapı Yüksekliği | 2,1 | m |
| Fr | Kapatıcı Kuvveti (Kolda) | 40 | N |
| Temiz Geçiş Genişliği | 0,82 | m | |
| Kat Kapısı Tipi | Tek kanat, merdivene doğru açılan (0,01 m²) | ||
| Dış Tahliye Kapısı Sayısı | 1 | adet | |
| Dış Tahliye Kapısı Tipi | Tek kanat, merdivenden dışarı açılan (0,02 m²) | ||
| Yangın Güvenlik Holü | Yok | ||
| Açık Kapı Senaryosu | |||
| Yangın Katı Hava Tahliyesi | Doğal Açıklık | ||
| Av | Tahliye Açıklığı Net Alanı | boş | |
| Bitişik açık katta da tahliye açıklığı var | Hayır | ||
| Senaryo Ölçütleri | |||
| Açık İç Kapı Sayısı | 2 | adet | |
| v | Açık Kapı Hız Ölçütü | 1 | m/s |
| ΔPkk | Kapalı Kapı Tasarım Basıncı | 50 | Pa |
| Açık Kapı Basınç Farkı | 15 | Pa | |
| Açık Kapı Akış Alanı | boş | ||
| Açık Dış Kapı Alanı | boş | ||
| Sızıntı Katsayıları | |||
| Dış Duvar Sızıntı Oranı | 0,21 | ×10⁻³ | |
| İç Duvar Sızıntı Oranı | 0,11 | ×10⁻³ | |
| Kat Dış Cephesi Sızıntı Oranı | 0,21 | ×10⁻³ | |
| Tanımsız Sızıntı Payı | 1,5 | ||
| Kanal Kaçağı Payı | 1,15 | ||
| K | Akış Katsayısı | 0,83 | |
| Tahliye Açıklığında Hız | 2,5 | m/s | |
| Merdivende Pencere | |||
| Merdiven duvarında pencere var | Hayır | ||
| Kapı Kuvveti ve Aşırı Basınç | |||
| d | Kol ile Kilit Kenarı Arası | 0,08 | m |
| Kapı Kuvveti Sınırı | 110 | N | |
| ΔPayar | Aşırı Basınç Ayar Değeri | 50 | Pa |
| Fan, Şaft ve Baca | |||
| Basınçlandırma Şaftı | Metal kanal | ||
| Kanal ve Şaft Kaybı | boş | ||
| Panjur, Damper ve Menfez Kaybı | boş | ||
| Planlanan Üfleme Noktası | boş | ||
| Menfez Yüz Hızı | boş | ||
| To | Dış Tasarım Sıcaklığı | boş | |
| Ti | Bina İç Sıcaklığı | 20 | °C |
Sonuçlar
Toplam Fan Debisi (Q_fan): 38.049 m³/h
| Sembol | Büyüklük | Değer | Birim |
|---|---|---|---|
| Qfan | Toplam Fan Debisi10,57 m³/s · belirleyici: açık kapı 15 Pa senaryosu · ×1,15 kanal payı | 38.049 | m³/h |
| BasınçlandırmaBYKHY Md. 89/1 | Zorunlu | ||
| Kaçak Debisi (Kapılar Kapalı)50 Pa basınçta 5.517 m³/h × 1,5 tanımsız sızıntı payı | 8.275 | m³/h | |
| Açık Kapı Hız Kriterine Göre DebiAçık kapıda en az 1 m/s, merdiven basıncı 10,5 Pa | 27.637 | m³/h | |
| Açık Kapı 15 Pa DebisiAçık kapı durumunda en az 15 Pa (BYKHY 89/5) · belirleyici | 33.086 | m³/h | |
| Kapı Açma Kuvveti | |||
| F | Kapalı Kapıda Kuvvet50 Pa basınçta; sınır 110 N (BYKHY 89/7) | 91,9 | N |
| ΔPmaks | İzin Verilen En Büyük Basınç Farkı110 N kapı kuvveti sınırından | 67,5 | Pa |
| Kapı Kanat Alanı | 1,89 | m² | |
| Aşırı Basınç ve Damper | |||
| Aşırı Basınç Damperi Net Alanı50 Pa ayarda; ya da frekans kontrollü fan (BYKHY 89/11) | 1,3 | m² | |
| Kontrolsüz Kapalı Kapı BasıncıTeorik üst sınır; tanımsız sızıntı gerçekleşirse 799 Pa | 1.798 | Pa | |
| Yangın Katı Tahliyesi | |||
| Av | En Küçük Tahliye AçıklığıQkapı / 2,5 m/s · hesapta kullanılan 0,756 m² | 0,756 | m² |
| Açık Kapıdan Geçen Debi1 m/s × 1,89 m² açık kapı | 6.804 | m³/h | |
| ΔPs | Hız Senaryosunda Merdiven Basıncı | 10,52 | Pa |
| İşletme BasıncıBelirleyici senaryonun merdiven basıncı (açık kapı 15 Pa senaryosu) | 15 | Pa | |
| Üfleme Noktaları | |||
| En Az Üfleme Noktasıİki noktada aralık en az 22,4 m (BYKHY 89/12) | 2 | adet | |
| Nokta Başı Tasarım Debisi2 noktaya eşit dağıtım | 16.543 | m³/h | |
| EN 12101-6 BilgisiEn çok 3 katta bir nokta (bilgi) | 5 | adet | |
| Sızıntı Alanları | |||
| Kat Başı Dış Duvar Alanı | 17,28 | m² | |
| Kat Başı İç Duvar AlanıKat kapısı düşülmüş | 32,67 | m² | |
| Aw | Kat Başı Duvar Sızıntı Alanı | 0,00722 | m² |
| Akk | Kapalı Kapı Efektif Alanı14 kat kapısı, 14 duvar seviyesi, 1 dış kapı | 0,2611 | m² |
| Ae,ykü | Kat Dış Cephe Sızıntı Alanı288 m² cephe | 0,0605 | m² |
| Açık Kapı Akış Alanı | 1,89 | m² | |
Kontroller
| Kontrol | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Madde 89/8 yorumu: açık kapılardan birinde ortalama hız ölçütün altında kalıyor. Bu katta da tahliye açıklığı eklemeyi değerlendirin. Ölçütün altında: bitişik açık kat kapısı 0,1 m/s. | Sınırda | BYKHY Md. 89/8 (yorum) |
| Fan basıncı eksik: kanal ve şaft kaybını girin (Hava Kanalı Hesabı aracıyla bulunabilir). | Sınırda | Mühendislik kabulü |
| Kapılar kapalıyken (50 Pa) kapı açma kuvveti 91,9 N; sınır 110 N. | Uygun | BYKHY Md. 89/7 |
| Hız senaryosunda merdiven basıncı 10,5 Pa; kapalı kapılar için izin verilen 67,5 Pa altında. | Uygun | BYKHY Md. 89/7 |
| Temiz geçiş genişliği 82 cm; en az 80 cm. | Uygun | BYKHY Md. 47/1 |
| Kapı yüksekliği 210 cm; en az 200 cm. | Uygun | BYKHY Md. 47/1 |
Mevzuat ve bilgi notları
| Kontrol | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Madde 89/11: aşırı basınç damperi ve/veya frekans kontrollü fan gerekir. Gösterilen kontrolsüz basınç teorik üst sınırdır; gerçekte fan eğrisiyle sınırlıdır, ama 110 N sınırı yine çok aşılır. | Bilgi | BYKHY Md. 89/11 |
| En az 2 üfleme noktası gerekir; iki noktada aralık en az 22,4 m. | Bilgi | BYKHY Md. 89/12 |
| Bu bina için merdiven basınçlandırması zorunludur. | Bilgi | BYKHY Md. 89/1 |
Sonuç özeti teklif formuna yazılır; adınızı ve telefonunuzu eklemeniz yeterli.
Senaryo Karşılaştırması
| Senaryo | Merdiven Basıncı | Debi | Durum |
|---|---|---|---|
| Kapılar kapalı, ×1,5 tanımsız sızıntı payı | 50 Pa | 8.275 m³/h | Karşılaştırma |
| Açık kapı hız ölçütü (1 m/s) | 10,5 Pa | 27.637 m³/h | Karşılaştırma |
| Açık kapı 15 Pa (Yorum A) | 15 Pa | 33.086 m³/h | Belirleyici |
| Açık kapı 15 Pa (Yorum B, yangın katı kapısı kapalı) | 15 Pa | 25.663 m³/h | Bilgi, tasarıma girmez |
| Fan debisi, ×1,15 kanal payı | 15 Pa | 38.049 m³/h | Tasarım |
Açık Kapılarda Hava Hızı
| Kapı | İşletme Basıncında | Hız Senaryosunda | Durum |
|---|---|---|---|
| Dış tahliye kapısı | 3,21 m/s | 2,69 m/s | Uygun (en az 1 m/s) |
| Yangın katı kapısı | 1,19 m/s | 1 m/s | Uygun (en az 1 m/s) |
| Bitişik açık kat kapısı | 0,1 m/s | 0,09 m/s | Ölçütün altında (89/8 yorumu) |
Duyarlılık: Fan Debisi (m³/h)
| Açık İç Kapı | 10 Kapı | 11 Kapı | 12 Kapı | 13 Kapı | 14 Kapı (Girilen) | 15 Kapı | 16 Kapı | 17 Kapı | 18 Kapı |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2 (girilen) | 37.132 | 37.362 | 37.591 | 37.820 | 38.049 | 38.278 | 38.508 | 38.737 | 38.966 |
| 3 | 37.708 | 37.937 | 38.166 | 38.395 | 38.624 | 38.854 | 39.083 | 39.312 | 39.541 |
| 4 | 38.283 | 38.512 | 38.741 | 38.971 | 39.200 | 39.429 | 39.658 | 39.887 | 40.117 |
Proje ve Devreye Alma Kontrol Listesi
| Dayanak | Kontrol |
|---|---|
| BYKHY 89/12 | Basınçlandırma havası doğrudan dışarıdan alınır; emiş, egzoz noktalarından en az 5 m uzaktadır. |
| BYKHY 89/12 | 25 m üstü merdivende birden fazla üfleme noktası; yapı yüksekliği 51,50 m üstünde her katta ya da en çok her 3 katta bir. |
| BYKHY 89/13 | Fan emişinde duman algılayıcı var; duman algılanınca fan otomatik durur. |
| BYKHY 89/14 | Sistem yangın algılama ve uyarı sistemiyle otomatik devreye girer. |
| BYKHY 89/15 | Fanı elle çalıştırıp durdurmak için açma kapama anahtarı var. |
| BYKHY 89/11 | Aşırı basınç damperi ve/veya frekans kontrollü fan ile basınç sensörü var. |
| BYKHY 89/6 | Yangın güvenlik holü de basınçlandırılıyorsa merdiven basıncı hol basıncından yüksektir. |
| BYKHY 85/5 | Fan besleme kabloları en az 60 dakika yangına dayanıklıdır ve jeneratörden beslenir. |
| BYKHY 87/2 | Basınçlandırma kanalları çelik, alüminyum ve benzeri malzemedendir. |
| BYKHY 87/9 | Basınçlandırma kanallarında yangın damperi kullanılmaz. |
| BYKHY 80/1 | Arıza ve konum sinyalleri bölgesel panelde ya da yangın panelinde izlenir. |
| BYKHY 41/9 | Kaçış merdiveni yuvasına ve yangın güvenlik holüne tesisat şaftı kapağı açılmaz. |
| BYKHY 89/7 | Devreye almada kapı açma kuvveti ölçülür, 110 N değerini geçmez. |
Kaynaklar ve Doğrulama Durumu
| Kaynak | Durum |
|---|---|
| Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 26735; son değişiklik 1/7/2025, RG 32943) | Doğrulandı (birincil) |
| MMO Kocaeli Şubesi 2011 sunumu, yangın merdivenlerinin basınçlandırılması | Doğrulandı (ikincil) |
| Uluslararası Katılımlı Yangın Sempozyumu 2022 bildirisi (basınçlandırma standartları) | Doğrulandı (ikincil) |
| Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004), merdiven yuvaları basınçlandırma tasarım esasları | Doğrulandı (ikincil) |
| NIST NISTIR 89-4035 (1989), baca etkisi | Doğrulandı (birincil) |
| NIST NBSIR 87-3626 (1987), duman kontrol teknolojisine genel bakış | Doğrulandı (birincil) |
| CSE Magazine (2016), smoke control design considerations | Doğrulandı (ikincil) |
| Sodeca (2023), pressurisation of escape routes | Doğrulandı (ikincil) |
| CYPE (2025), EN 12101-13 güncelleme notu | Doğrulandı (ikincil) |
| EVS-EN 12101-13:2022 kapsam özeti (Estonya standart kurumu) | Doğrulandı (ikincil) |
| EN 12101-6:2005 ve EN 12101-13:2022 birincil metinleri | Doğrulanamadı |
| BS 5588-4:1998 birincil metni | Doğrulanamadı |
| tesisat.org çevrim içi araç | Doğrulanamadı |
| Yığma şaft kanal payı (BS 5588-4, yüzde 25 olduğu söylenir) | Doğrulanamadı |
Adım adım çözüm
| Adım | Formül | Yerine koyma | Sonuç |
|---|---|---|---|
| 1. Kat başı duvar sızıntı alanı | |||
| 1.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011 Tablo 1 | Aw = Adış·0,21×10⁻³ + Aiç·0,11×10⁻³ | 17,28·0,000210 + 32,67·0,000110 | 0,007223 m² |
| 2. Kapalı kapı efektif sızıntı alanı (paralel) | |||
| 2.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011 | Akk = Nkapı·Akapı + Nduvar·Aw + Nçıkış·Açıkış | 14·0,0100 + 14·0,007223 + 1·0,0200 | 0,2611 m² |
| 3. Kapalı kapı debisi | |||
| 3.1Kaynak: BYKHY 89/5; MMO Kocaeli 2011 §6.4 | Qkk = 0,83·Akk·√ΔPkk | 0,83·0,2611·√50 | 1,532 m³/s |
| 4. Tanımsız sızıntı payı | |||
| 4.1Kaynak: EN 12101-6:2005; MMO Kocaeli 2011 | Qkk,t = 1,5·Qkk | 1,50·1,532 | 2,299 m³/s |
| 5. Açık kapıdan geçmesi gereken debi | |||
| 5.1Kaynak: BYKHY 89/8 | Qkapı = v·Akapı | 1,00·1,890 | 1,890 m³/s |
| 6. Yangın katı hava tahliye açıklığı | |||
| 6.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011; Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004) Eş. 32 | Av ≥ Qkapı / 2,5 | 1,890 / 2,50 | 0,756 m² (kullanılan 0,756 m²) |
| 7. Yangın katı yolu (kapı ve açıklık seri) | |||
| 7.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011; Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004) | Ae,yk = Akapı·Av / √(Akapı² + Av²) | 1,890·0,756 / √(1,890² + 0,756²) | 0,7019 m² |
| 8. Hız senaryosunda merdiven basıncı | |||
| 8.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011 (10,53 Pa örneği) | ΔPs = (Qkapı / (0,83·Ae,yk))² | (1,890 / (0,83·0,7019))² | 10,52 Pa |
| 9. Bitişik açık kat ve kapalı katlar | |||
| 9.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011 | Ae,ykü = seri(Akapı; Acephe·0,21×10⁻³); Ae,kapalı = seri(Σ(Akapı + Aw); Σ Acephe) | Acephe sızıntı = 288,0·0,000210 = 0,06048 m²; kapalı kat 12 | Ae,ykü = 0,06045 m²; Ae,kapalı = 0,1988 m² |
| 10. Hız senaryosu toplam debisi | |||
| 10.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011 | Qhk = 0,83·√ΔPs·(Açıkış + Ae,yk + (naçık − 1)·Ae,ykü + Ae,kapalı) | 0,83·√10,52·2,851 | 7,677 m³/s |
| 11. Açık kapı 15 Pa debisi (Yorum A) | |||
| 11.1Kaynak: BYKHY 89/5; MMO Kocaeli 2011 uygulaması | Q15 = 0,83·√15·(Açıkış + Ae,yk + (naçık − 1)·Ae,ykü + Σkapalı(Akapı + Aw)) | 0,83·√15·2,859 | 9,191 m³/s |
| 12. Açık kapı 15 Pa debisi (Yorum B, bilgi, tasarıma girmez) | |||
| 12.1Kaynak: EN 12101-6:2005 E sınıfı kurgusu | Q15B = 0,83·√15·(Açıkış + naçık·seri(Akapı; Acephe) + (N − naçık)·(Akapı + Aw)) | 0,83·√15·2,218 | 7,129 m³/s |
| 13. Tasarım ve fan debisi | |||
| 13.1Kaynak: Yangın Sempozyumu 2022; MMO Kocaeli 2011 | Qt = maks(1,5·Qkk; Qhk; Q15); Qfan = 1,15·Qt | maks(2,299; 7,677; 9,191) = 9,191; 1,15·9,191 | 10,569 m³/s = 38.049 m³/h (belirleyici: Açık kapı 15 Pa) |
| 14. Kapı bazında hız (işletme basıncında) | |||
| 14.1Kaynak: BYKHY 89/8 | vi = 0,83·Ae,i·√Pişletme / Akapı | Pişletme = 15,00 Pa | dış kapı 3,21; yangın katı 1,19; bitişik kat 0,10 m/s |
| 15. Kapı açma kuvveti ve izin verilen basınç | |||
| 15.1Kaynak: BYKHY 89/7; NBSIR 87-3626 Tablo 1; IBC Denk. 9-1 | F = Fr + W·A·ΔP / (2(W − d)); ΔPmaks = 2(W − d)(110 − Fr) / (W·A) | 40 + 0,90·1,890·50 / (2·0,820) | F = 91,9 N; ΔPmaks = 67,5 Pa |
| 16. Kontrolsüz kapalı kapı basıncı (teorik üst sınır) | |||
| 16.1Kaynak: BYKHY 89/11; akış denklemi (MMO Kocaeli 2011) | ΔPx = (Qt / (0,83·k·Akk))², k = 1 ve 1,5 | (9,191 / (0,83·0,2611))² | 1.798 Pa ve 799 Pa |
| 17. Aşırı basınç damperi net alanı | |||
| 17.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011 | Ad = (Qt − 0,83·Akk·√ΔPayar) / (0,83·√ΔPayar) | (9,191 − 0,83·0,2611·√50) / (0,83·√50) | 1,305 m² |
| 18. Üfleme noktası sayısı | |||
| 18.1Kaynak: BYKHY 89/12 | Hk > 25 m ise en az 2; yapı > 51,50 m ise en az ⌈seviye / 3⌉ | Hk = 44,8 m; yapı = 48,0 m; seviye = 14 | en az 2 nokta (iki noktada aralık en az 22,4 m); nokta başı 4,595 m³/s |
Ön boyutlandırma içindir, proje hesabının yerine geçmez.
Varsayımlar
- Sızıntı debileri Q = 0,83·A·√ΔP akış denklemiyle hesaplanır (MMO Kocaeli 2011; 0,83 = C·√(2/ρ), C ≈ 0,64 ve ρ = 1,2 kg/m³). Pencere çatlaklarında üs 1/1,6’dır.
- Duvar sızıntı oranları orta sıkılık sınıfındandır (dış duvar 0,21×10⁻³, iç duvar 0,11×10⁻³); kapalı kapı sızıntı alanları tek kanatta 0,01 ve 0,02 m², çift kanatta 0,03 m².
- Tasarım debisi kapalı kapı (50 Pa, ×1,5 tanımsız sızıntı payı), açık kapı hız ölçütü (1 m/s) ve açık kapı 15 Pa senaryolarının en büyüğüdür; fan debisi ×1,15 kanal payıyla bulunur.
- Açık kapılar BYKHY Madde 89/9 gereği en az 2 iç ve 1 dış kapıdır; 15 Pa, MMO Kocaeli 2011 uygulamasındaki gibi kapalı katlarda merdiven ile kat arasında aranır (Yorum A).
- Kapı açma kuvveti F = Fr + W·A·ΔP / (2(W − d)) bağıntısıyla hesaplanır (IBC Denk. 9-1, NBSIR 87-3626); kapatıcı kuvveti katalogdan girilmelidir.
- Fan basıncı aşırı basınç ayarı, kanal ve şaft kaybı ile panjur ve menfez kayıplarının toplamıdır; kanal kaybı Hava Kanalı Hesabı ile ayrıca bulunur.
- Baca etkisi kova boyunca kaba göstergedir; yüksek binalarda basınç kontrollü fan ve gerekirse ayrıntılı analiz gerekir.
Kaynaklar ve standartlar
- MMO Kocaeli 2011 Tablo 1
- MMO Kocaeli 2011
- BYKHY 89/5; MMO Kocaeli 2011 §6.4
- EN 12101-6:2005; MMO Kocaeli 2011
- BYKHY 89/8
- MMO Kocaeli 2011; Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004) Eş. 32
- MMO Kocaeli 2011; Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004)
- MMO Kocaeli 2011 (10,53 Pa örneği)
- BYKHY 89/5; MMO Kocaeli 2011 uygulaması
- EN 12101-6:2005 E sınıfı kurgusu
- Yangın Sempozyumu 2022; MMO Kocaeli 2011
- BYKHY 89/7; NBSIR 87-3626 Tablo 1; IBC Denk. 9-1
- BYKHY 89/11; akış denklemi (MMO Kocaeli 2011)
- BYKHY 89/12
- BYKHY Md. 89/8 (yorum)
- Mühendislik kabulü
- BYKHY Md. 89/7
- BYKHY Md. 47/1
- BYKHY Md. 89/11
- BYKHY Md. 89/12
- BYKHY Md. 89/1
Ön boyutlandırma içindir, proje hesabının yerine geçmez. Basınçlandırma projesini yetkili mühendis hazırlar; sistem devreye alınırken basınç, hava hızı ve kapı kuvveti sahada ölçülür.
Merdiven basınçlandırma hesabı, yangın sırasında kaçış merdivenine duman girmemesi için merdivene basılması gereken havayı bulur. Yönetmelik hangi sonucun sağlanacağını söyler: kapılar kapalıyken basınç farkı, kapı açıkken hava hızı, kapıyı açmak için gereken kuvvet. Bu sonuçlara giden hesap yöntemini ise vermez. Uygulamada kullanılan yöntem, kapı aralıklarından ve duvarlardan kaçan havayı sızıntı alanlarıyla hesaplayan, İngiliz ve Avrupa basınç farkı standartlarından gelen yöntemdir.
Merdiven Basınçlandırma Hesabının Cevapladığı Beş Soru
- Kapılar kapalıyken merdiveni 50 Pa'da tutmak için ne kadar hava kaçar?
- İki kat kapısı ve dış kapı açıkken kapılardan 1 m/s hızla hava geçmesi için ne kadar hava gerekir?
- Aynı açık kapı düzeninde 15 Pa basınç farkı için ne kadar hava gerekir?
- Bu debilerin en büyüğüne paylar eklenince fan kaç m³/h olur?
- Kapı 110 N ile açılabiliyor mu, kapılar kapanınca oluşan fazla basınç nasıl atılacak?
BYKHY Madde 89'un Sayıları
Türkiye'de bağlayıcı metin Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in (BYKHY) 89. maddesidir. Madde 2007'deki ilk yayımdan bu yana değişmemiştir.

| Konu | Değer | Madde |
|---|---|---|
| Kapılar kapalıyken merdiven ile kullanım alanı arasındaki basınç farkı | En az 50 Pa | 89/5 |
| Açık kapı durumunda basınç farkı | En az 15 Pa | 89/5 |
| Açık kapılarda ortalama hava hızı | Ardışık iki katın kapısı ve dış tahliye kapısı tam açıkken, her kapı için en az 1 m/s | 89/8 |
| Hesapta açık kabul edilen kapılar | En az 2 iç + 1 dış; kat sayısına göre açık iç kapı sayısı artırılır | 89/9 |
| Kapı koluna uygulanan kuvvet | En çok 110 N | 89/7 |
| Aşırı basınca karşı | Aşırı basınç damperi ve frekans kontrollü fan gibi sistemler | 89/11 |
| Basınçlandırma havası | Doğrudan dışarıdan, egzoz noktalarından en az 5 m uzaktan | 89/12 |
| Üfleme noktası | 25 m'den yüksek merdivende birden fazla nokta; yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan binada her katta ya da en çok üç katta bir | 89/12 |
| Basınçlandırma kanalı | Yangın damperi kullanılmaz | 87/9 |
| Fan besleme kablosu | En az 60 dakika yangına dayanıklı, jeneratörden beslenir | 85/5 |
Basınçlandırmanın hangi binalarda zorunlu olduğu (konut dışı binalarda 30,50 m'yi aşan merdiven kovası, 4'ten fazla bodrum kat, yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan konut) ve bu eşiklerin yorumu merdiven basınçlandırma yönetmeliği yazısında madde madde ele alındı.
Temel Bağıntı: Kaçan Hava ile Basınç Farkı
Q = 0,83 × A × ΔP1/n
- Q: açıklıktan ya da aralıktan geçen hava (m³/s)
- A: sızıntı alanı (m²)
- ΔP: iki taraf arasındaki basınç farkı (Pa)
- n: kapı aralığı, açık kapı ve duvar çatlakları için 2; pencere çevresi için 1,6
0,83, açıklıktan akış denkleminin (Q = C × A × √(2ΔP/ρ)) hava yoğunluğu 1,2 kg/m³ ve akış katsayısı yaklaşık 0,64 alınarak sadeleştirilmiş hâlidir. Akış katsayısı açıklığın biçimine göre 0,6–0,7 arasında değişir.
Hava birden fazla yoldan kaçtığında alanlar şöyle birleştirilir:
- Paralel yollar (merdivenden dışarıya ayrı ayrı açılan kapılar ve duvarlar): Ae = A1 + A2 + …
- Seri yollar (hava önce kat kapısından, sonra katın dış cephesinden geçiyorsa): Ae = (1/A1² + 1/A2² + …)−1/2. İki eleman için Ae = A1 × A2 ÷ √(A1² + A2²).
| Eleman | Sızıntı alanı |
|---|---|
| Tek kanatlı kat kapısı, merdivene doğru açılan (basınç kapıyı kasaya bastırır) | 0,01 m² |
| Tek kanatlı dış tahliye kapısı, merdivenden dışarı açılan | 0,02 m² |
| Çift kanatlı kapı | 0,03 m² |
| Merdivenin dış duvarı (pencere ve kapı çevresi, yapı çatlakları dâhil) | Duvar alanı × 0,21 × 10⁻³ |
| Merdivenin iç duvarı (kapı aralığı ayrıca eklenir) | Duvar alanı × 0,11 × 10⁻³ |
Kapı değerleri İngiliz BS 5588-4 kökenli tablolardan gelir; duvar oranları orta sıkılıktaki yapı içindir. Keçeli ve test raporlu kapılarda üreticinin değeri kullanılır.
Örnek Hesap: 14 Kat Kapılı Ofis Binası
Konut dışı bir ofis binası; zemin lobi ve 13 normal kat olmak üzere merdivene açılan 14 kat kapısı ve bir dış tahliye kapısı var. Kat yüksekliği 3,2 m, merdiven kovası 44,8 m; kova 30,50 m'yi aştığı için basınçlandırma zorunludur (89/1).
- Merdiven kovası 5,4 × 2,7 m, bir uzun kenarı dış cephede. Kat başına dış duvar 17,28 m², iç duvar (kapı alanı düşülmüş) 32,67 m².
- Kapılar 0,90 × 2,10 m (1,89 m²); kat kapısı sızıntısı 0,01 m², dış tahliye kapısı 0,02 m².
- Bir katın dış cephe alanı 288 m² (90 m çevre × 3,2 m).
- Kapı kapatıcısını yenmek için kola uygulanan kuvvet 40 N, kolun kilit tarafı kenarına uzaklığı 0,08 m (kabul).
1. Kat Başına Duvar Sızıntısı
Aw = 17,28 × 0,21 × 10⁻³ + 32,67 × 0,11 × 10⁻³ = 0,00722 m²
2. Kapılar Kapalıyken: 50 Pa
Bütün kat kapıları, duvarlar ve dış kapı paralel yoldur: Akk = 14 × (0,01 + 0,00722) + 0,02 = 0,2611 m². Qkk = 0,83 × 0,2611 × √50 = 1,53 m³/s. Tabloda yer almayan kaçaklar (tesisat geçişleri, yapım kusurları) için bu debi 1,5 ile çarpılır: 2,30 m³/s.
3. Kapılar Açıkken: 1 m/s Hız
Yangın katında açık kapıdan merdivenden kata geçen havanın kattan dışarı çıkabilmesi gerekir; çıkamazsa kat basınçlanır ve kapıdaki hız düşer. Bu yüzden yangın katında cephede bir tahliye açıklığı ya da mekanik egzoz öngörülür. Açıklığın alanı kapıdan geçen debinin 2,5'e bölünmesiyle bulunur: 1,89 ÷ 2,5 = 0,756 m².
- Yangın katı yolu (kapı ile tahliye açıklığı seri): Ae = 0,702 m²
- Kapıdan 1 m/s geçmesi için merdiven basıncı: ΔP = [1 × 1,89 ÷ (0,83 × 0,702)]² = 10,5 Pa
- Bitişik kat (açık kapı ile katın dış cephe sızıntısı 288 × 0,21 × 10⁻³ = 0,0605 m² seri): 0,0604 m²
- Kapalı 12 kat (kapı ve duvarları, katların cepheleriyle seri): 0,1988 m²
- Toplam: Qhk = 0,83 × √10,52 × (1,89 + 0,702 + 0,0604 + 0,1988) = 7,68 m³/s
4. Açık Kapı Durumunda 15 Pa
Aynı açık kapı düzeninde merdiven 15 Pa'da tutulur; kapalı katlarda 15 Pa doğrudan merdiven ile kat arasında aranır: Q15 = 0,83 × √15 × (1,89 + 0,702 + 0,0604 + 0,2067) = 9,19 m³/s. Bu senaryo belirleyicidir. Tahliye açıklığı 2,5 kuralıyla boyutlandırıldığında hız senaryosu merdivende yaklaşık 10,5 Pa basınç oluşturur; bu yüzden 15 Pa senaryosu çoğu binada daha büyük debi verir. Hız senaryosu ancak tahliye açıklığı küçük tutulursa öne geçer.
5. Fan Debisi
Üç debinin en büyüğü (9,19 m³/s) kanal ve şaft kaçakları için 1,15 ile çarpılır: Qfan = 10,57 m³/s ≈ 38.050 m³/h.
6. Her Açık Kapıda Hız Kontrolü
Fan bu debiyle çalışırken merdiven 15 Pa'dadır. Bu basınçta kapılardan geçen ortalama hız dış tahliye kapısında 3,21 m/s, yangın katı kapısında 1,19 m/s, bitişik katın kapısında ise yalnız 0,10 m/s'dir; bitişik katta tahliye açıklığı olmadığı için hava o kattan çıkamaz. Madde 89/8 "her bir kapının tam açık hâli için en az 1 m/s" der. Bitişik katta da tahliye açıklığı öngörülürse Q15 = 11,25 m³/s, fan debisi ≈ 46.590 m³/h olur. Bu şartın her açık iç kapıda ayrı ayrı aranıp aranmayacağı onay makamıyla netleştirilir; iki okuma arasındaki fark fan debisinde yaklaşık %22'dir.
7. Kapı Açma Kuvveti
F = Fr + W × A × ΔP ÷ [2 × (W − d)]
W kapı kanadının genişliği (m), A kapı alanı (m²), d kolun kilit tarafı kenarına uzaklığı (m), Fr kapatıcıyı yenmek için gereken kuvvettir (N). Basınç kuvveti kanadın ortasına etki eder, kol ise menteşeden W − d uzaktadır; bağıntı bu moment dengesinden çıkar. 50 Pa'da F = 40 + 0,90 × 1,89 × 50 ÷ (2 × 0,82) = 91,9 N bulunur ve 110 N sınırının altındadır. Aynı kapıda kapılar kapalıyken merdivende izin verilebilecek en yüksek basınç ΔPmaks = 2 × 0,82 × (110 − 40) ÷ (0,90 × 1,89) = 67,5 Pa'dır.
Kapı kuvvetini ΔP × A ile bulmak (50 × 1,89 = 94,5 N) hem kapatıcı kuvvetini hem kolun konumunu dışarıda bırakır; sonuç tesadüfen yakın çıksa da yöntem yanlıştır.
8. Fazla Basıncın Atılması
Fan 9,19 m³/s'yi kapılar kapalıyken de basabilseydi merdiven basıncı teorik olarak 800–1.800 Pa'ya çıkardı (alt değer 1,5 sızıntı payıyla). Gerçekte basınç fan eğrisiyle sınırlıdır, ama her durumda 67,5 Pa'lık kapı sınırı çok aşılır. Bu yüzden ya fazla havayı dışarı atan aşırı basınç damperi ya da merdivendeki basıncı ölçerek devri ayarlayan frekans kontrollü fan gerekir (89/11). Damperin net alanı:
Ad = Qt ÷ (0,83 × √ΔPayar) − Akk
50 Pa ayarda 9,19 ÷ (0,83 × 7,07) − 0,2611 = 1,30 m², 60 Pa ayarda 1,17 m² bulunur. Ayar basıncı 50 Pa ile kapı kuvvetinin izin verdiği 67,5 Pa arasında seçilir. Damperin serbest alanı ve debi eğrisi üretici kataloğundan kontrol edilir.
9. Üfleme Noktaları
Merdiven 44,8 m ile 25 m'yi aştığından hava en az iki noktadan üflenir ve iki nokta arasındaki yükseklik en az 22,4 m olur (89/12). Yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan binalarda üfleme her katta ya da en çok üç katta bir yapılır; bu durumda nokta sayısı kat sayısının üçte birinden az olamaz.
10. Baca Etkisi
Kışın merdivene basılan soğuk dış hava ile ısıtılan bina arasındaki sıcaklık farkı, yükseklik boyunca basınç farkını değiştirir: ΔP ≈ 3460 × (1/Tdış − 1/Tiç) × h (T kelvin, h yükseklik farkı, m). −3 °C dış ve 20 °C bina iç sıcaklığında 44,8 m'lik kova boyunca yaklaşık 45 Pa eder. Bu kaba bir göstergedir, ama kapı kuvvetinin 50 Pa üzerinde bıraktığı 17,5 Pa'lık aralığı aştığı için bu yükseklikteki binalarda çok noktadan üfleme ve basınç kontrollü fan gerektiğini gösterir.
| Sonuç | Değer |
|---|---|
| Kapalı kapı debisi × 1,5 | 2,30 m³/s |
| Hız senaryosu (1 m/s) | 7,68 m³/s |
| 15 Pa senaryosu (belirleyici) | 9,19 m³/s |
| Fan debisi (× 1,15) | ≈ 38.050 m³/h |
| Bitişik katta da tahliye açıklığı varsa fan debisi | ≈ 46.590 m³/h |
| Kapı açma kuvveti, 50 Pa | 91,9 N (sınır 110 N) |
| Kapı kuvvetine göre en yüksek merdiven basıncı | 67,5 Pa |
| Aşırı basınç damperi net alanı | 1,30 m² (50 Pa), 1,17 m² (60 Pa) |
| Üfleme noktası | En az 2, aralarında en az 22,4 m |
15 Pa Şartının İki Okuması
Yönetmelik açık kapı durumunda 15 Pa ister, ama bu farkın hangi yollar boyunca aranacağını yazmaz. Yukarıdaki hesapta Türkiye'de yerleşik uygulama kullanıldı; MMO Kocaeli Şubesi'nin 2011 tarihli basınçlandırma sunumundaki örnek de aynı yaklaşımla çözülmüştür ve bu sayfadaki bağıntılar o örneğin bütün ara sonuçlarını yeniden üretir. İkinci okuma, EN 12101-6'nın E sınıfındaki kurgudur: yangın katı kapısı kapalı kabul edilir, 15 Pa onun üzerinde aranır, diğer iki iç kapı ve dış kapı açıktır. Aynı bina bu okumayla 7,13 m³/s verir. Daha küçük debi çıktığı için yalnız karşılaştırma olarak verilir; hangi okumanın kullanılacağı proje onayında netleştirilir.
Fan Seçimi: Debinin Yanında Basınç
Fan katalogdan debi ve basınçla seçilir. Fanın vermesi gereken basınç, merdivende tutulacak basınç ile hava alma panjuru, damper, kanal ya da şaft ve üfleme menfezlerinin kayıplarının toplamıdır. 50 Pa yaklaşık 5,1 mm su sütununa karşılık gelir; yol kayıpları çoğu projede bunun birkaç katıdır. Yönetmeliğin fana bağlı diğer şartları:

- Fan emişine duman algılayıcı konur; emilen havada duman algılanırsa fan otomatik durur (89/13).
- Sistem yangın algılama sistemiyle otomatik devreye girer; ayrıca elle açma-kapama anahtarı bulunur (89/14, 89/15).
- Mekanik duman kontrol kanalları çelik, alüminyum ve benzeri malzemeden yapılır (87/2). Tuğla ya da beton şaft düşünülüyorsa bu madde ve şaftın kaçağı projede ayrıca değerlendirilir; 1,15 payı metal kanal içindir.
- Kaçış merdiveni yuvasına tesisat şaftı kapağı açılamaz (41/9).
Basınçlandırma kanalında yangın damperi kullanılmaz (87/9); yangın damperinin gerektiği kanal geçişleri yangın damperi sayfasında anlatılıyor.
Fan ve kanal kalemleri hücreli aspiratör fiyatları sayfasında; sistemin imalatı, montajı ve ölçümlü devreye alınması merdiven basınçlandırma sistemi sayfasında anlatılıyor. Basınçlandırma şaftı ve kanalının imalatı için hava kanalı imalatı sayfasına bakabilirsiniz.
BYKHY, EN 12101 ve ABD Kuralları Yan Yana
| Kriter | BYKHY Md. 89 | EN 12101-6:2005 | EN 12101-13:2022 | ABD (IBC, NFPA 101) |
|---|---|---|---|---|
| Kapılar kapalıyken basınç farkı | En az 50 Pa | 50 Pa (merdiven) | En az 30 Pa | - |
| Üst sınır | Kapı kuvvetinden çıkar | 60 Pa | - | 0,35 inç su sütunu ≈ 87 Pa (IBC) |
| Açık kapıda hava hızı | En az 1 m/s | 0,75 m/s (A, C, D, E sınıfı); 2 m/s (B sınıfı) | 1 m/s (Sınıf 1); 2 m/s (Sınıf 2) | - |
| Açık kapı durumunda basınç | En az 15 Pa | 10 Pa (C, D, E sınıfı) | - | - |
| Kapı açma kuvveti | En çok 110 N | En çok 100 N | En çok 100 N | 133 N (NFPA 101) |
Türkiye'de bağlayıcı olan BYKHY'dir; diğer sütunlar karşılaştırma içindir. EN 12101-6'nın 2022 baskısı yalnız ürün (kit) standardıdır; tasarım ve hesap kuralları EN 12101-13:2022'ye taşınmıştır.
Sık Yapılan Hatalar ve Sonuçları
| Hata | Sonucu |
|---|---|
| Yalnız kapalı kapı (50 Pa) senaryosunu hesaplamak | Örnek binada fan, açık kapı senaryosunun gerektirdiği debinin dörtte biri kadar seçilir |
| Yangın katında tahliye açıklığı ya da egzoz öngörmemek | Kat basınçlanır, kapıdaki hız hesaplanan değerin çok altında kalır |
| Kapı kuvvetini ΔP × A ile bulmak | Kapatıcı kuvveti ve kol konumu hesaba girmez |
| Damper ya da frekans kontrollü fan koymamak | Kapılar kapanınca basınç kapının açılamayacağı değere çıkar |
| Basınçlandırma kanalına yangın damperi koymak | Madde 87/9'a aykırıdır; damper kapanırsa merdivenin havası kesilir |
| 1,5 ve 1,15 paylarını atlamak | Sahadaki bilinmeyen kaçaklar ve kanal kaybı karşılanmaz |
| 25 m'yi aşan merdivende tek noktadan üflemek | Madde 89/12'ye aykırıdır; basınç yükseklik boyunca dengesiz dağılır |
Merdiven Basınçlandırma Hesabı Excel (Xls) Dosyası
İnternette dolaşan basınçlandırma Excel şablonlarının çoğu aynı eski şablonun kopyasıdır: birim etiketleri karışıktır, açık kapı sayısı yönetmelikteki "2 iç + 1 dış" düzenine göre kurulmamıştır, kapı kuvveti ve damper hesabı yoktur. Hesaplayıcının sonuç bölümünden indirilen .xlsx dosyasında ise sarı hücreler girdidir, diğer hücrelerdeki formüller açıktır ve değer değiştirildiğinde Excel sonucu yeniden hesaplar. Aynı sonuç PDF olarak yazdırılıp proje dosyasına eklenebilir.
Fan basıncındaki kanal ve şaft kaybı için hava kanalı hesabı, üfleme menfezlerinin ölçüsü için menfez hesabı, fanın motor gücü için fan seçim hesabı, yangın katındaki duman egzozu için duman tahliye hesabı kullanılabilir.
Uygulama ve Keşif
Basınçlandırma zorunluluğu en çok yüksek ofis, otel ve konut binalarını ilgilendirir. İstanbul'da bu yapıların yoğun olduğu Ataşehir, Şişli, Sarıyer ve Esenyurt için ilçe sayfalarında bilgi var; diğer ilçeler İstanbul havalandırma ve Kocaeli havalandırma sayfalarında. Yangın katındaki duman egzozuyla birlikte çözülen projeler için duman tahliye sistemi, devreye almadan sonraki periyodik testler için havalandırma bakım onarım sayfasına bakabilirsiniz. Sistemi oluşturan parçalar ve devreye almada ölçülen basınç farkı ile kapı hızı değerleri merdiven basınçlandırma sistemi sayfasında, duman kontrolüne ilişkin diğer maddeler duman tahliye yönetmeliği yazısında anlatılıyor. Mimari planlarla birlikte ön hesap çıktısını iletişim formundan gönderebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Merdiven basınçlandırma hesabı nasıl yapılır?
Merdiven basınçlandırma fanı hesabı nasıl yapılır?
Merdiven basınçlandırma hesabı Excel (xls) dosyası var mı?
Basınçlandırma hesabındaki 0,83 katsayısı nedir?
Kapı sızıntı alanı kaç alınır?
Yangın katındaki tahliye açıklığı nasıl hesaplanır?
Kapı açma kuvveti nasıl hesaplanır?
İndirilen bir merdiven basınçlandırma hesabı Excel dosyası (xls) nasıl kontrol edilir?
İlgili Sayfalar
Diğer Hesaplama Araçları
- Havalandırma Kanalı Hesabı
- Havalandırma Kanalı Metrekare Hesaplama ve Metraj Cetveli
- Otopark Havalandırma Hesabı
- Davlumbaz Emiş ve Mutfak Havalandırma Hesabı
- Havalandırma Hesabı
- Duman Tahliye Hesabı
- Sığınak Havalandırma Hesabı
- Menfez Hesabı
- Salyangoz Fan Hesabı ve Fan Seçimi
- Jet Pulse Filtre Hesabı
- Klima Santrali Hesabı
- VRF Klima Kapasite Hesabı ve Boru Çapı
- Radyant Isıtıcı Kapasite Hesabı

