İçeriğe atla
Dağdeniz Mekanik

Merdiven Basınçlandırma Hesabı

Merdiven basınçlandırma hesabı BYKHY Madde 89'a göre: kapı ve duvar kaçağı, 50 Pa ve 15 Pa, kapıda 1 m/s, 110 N kapı kuvveti ve basınçlandırma fanı hesabı.

Ön boyutlandırma içindir, proje hesabının yerine geçmez. Bu araç yönetmelik eşiklerine dayanır; sonuç, yetkili makine mühendisinin hazırladığı projeyle doğrulanmalıdır.

Girdiler

Bina

Bina Durumu

Bodrum, asma kat ve çatı arası dâhil (BYKHY Md. 4); 51,50 m üstünde üfleme ve hol kuralları değişir.

4’ten fazlaysa bodrum merdiveni basınçlandırılır (89/2).

Merdiven

Zemin dâhil merdivene açılan bütün kat kapıları; en az 3. Dış tahliye kapısı ayrı girilir.

İşaretlenirse duvar seviyesi kat kapısından bir fazla sayılır.

30,50 m üstünde konut dışı binada zorunlu (89/1), 25 m üstünde en az 2 üfleme noktası (89/12). Seviye sayısı × kat yüksekliği ≈ 44,8 m.

Duvar Alanları

Kat başı dış duvar 17,28 m², iç duvar 32,67 m² (kapı düşülmüş).

Kat dış cephe alanı 288 m²; açık kattaki havanın dışarı kaçış yolu.

Kapılar

Kapı kuvveti hesabı için; çift kanatta tek kanat.

Kapı kapatıcısını yenmek için kola uygulanan kuvvet; kapatıcı kataloğundan girin.

Kapı föyünden; BYKHY 47/1, 47/4 ve 157/1 kontrolü için.

Biri açık, diğerleri kapalı sızıntı olarak sayılır; en az 1.

Açık Kapı Senaryosu

Yangın Katı Hava Tahliyesi

Yangın katındaki açıklık, kapıdan geçen debinin en az 1/2,5 katı alınır.

Her açık kapıda en az 1 m/s okuması için (89/8 yorumu); fan debisi artar.

Ayrıntılı girdiler varsayılanlarla hesaplanır

Senaryo Ölçütleri

BYKHY 89/9: en az 2 (yangın katı ve bir kat); kat sayısı arttıkça artırılır.

BYKHY 89/8: en az 1 m/s.

BYKHY 89/5: en az 50 Pa.

BYKHY 89/5: en az 15 Pa.

Çift kanatlı kapıda iki kanadın net geçiş alanını yazın.

Sızıntı Katsayıları

Orta sıkılık 0,21×10⁻³ (MMO Kocaeli 2011 Tablo 1).

Orta sıkılık 0,11×10⁻³ (MMO Kocaeli 2011 Tablo 1).

Orta sıkılık 0,21×10⁻³ (MMO Kocaeli 2011).

EN 12101-6:2005 ve MMO Kocaeli 2011: en az 1,5.

Metal kanal için 1,15 (Yangın Sempozyumu 2022, MMO Kocaeli 2011).

0,83 = C·√(2/ρ); C ≈ 0,64, ρ = 1,2 kg/m³ (MMO Kocaeli 2011).

Av ≥ Q / 2,5 (MMO Kocaeli 2011).

Merdivende Pencere

Kapı Kuvveti ve Aşırı Basınç

BYKHY 89/7: en çok 110 N.

Kapalı kapı tasarım basıncı ile kapı kuvvetinin izin verdiği en büyük basınç arasında.

Fan, Şaft ve Baca

Fan debisindeki kanal ve şaft sürtünme kaybı.

Projedeki kış dış tasarım sıcaklığını girin.

Sonuçlar

Girdiler

SembolBüyüklükDeğerBirim
Bina
KullanımKonut dışı (ofis, ticaret vb.)
Bina DurumuYeni Bina
Yapı Yüksekliği48m
Bodrum Kat Sayısı0adet
Merdiven
NKat Kapısı Sayısı14adet
hKat Yüksekliği3,2m
Zeminde merdivene yalnız dış tahliye kapısı açılıyorHayır
HkMerdiven Kovası Yüksekliği44,8m
Duvar AlanlarıKova Ölçülerinden
LKova Uzun Kenarı5,4m
BKova Kısa Kenarı2,7m
Dış Cepheye Bakan Duvar Uzunluğu5,4m
Kat Dış Cephe Çevresi90m
Kapılar
WKapı Kanat Genişliği0,9m
HKapı Yüksekliği2,1m
FrKapatıcı Kuvveti (Kolda)40N
Temiz Geçiş Genişliği0,82m
Kat Kapısı TipiTek kanat, merdivene doğru açılan (0,01 m²)
Dış Tahliye Kapısı Sayısı1adet
Dış Tahliye Kapısı TipiTek kanat, merdivenden dışarı açılan (0,02 m²)
Yangın Güvenlik HolüYok
Açık Kapı Senaryosu
Yangın Katı Hava TahliyesiDoğal Açıklık
AvTahliye Açıklığı Net Alanıboş
Bitişik açık katta da tahliye açıklığı varHayır
Senaryo Ölçütleri
Açık İç Kapı Sayısı2adet
vAçık Kapı Hız Ölçütü1m/s
ΔPkkKapalı Kapı Tasarım Basıncı50Pa
Açık Kapı Basınç Farkı15Pa
Açık Kapı Akış Alanıboş
Açık Dış Kapı Alanıboş
Sızıntı Katsayıları
Dış Duvar Sızıntı Oranı0,21×10⁻³
İç Duvar Sızıntı Oranı0,11×10⁻³
Kat Dış Cephesi Sızıntı Oranı0,21×10⁻³
Tanımsız Sızıntı Payı1,5
Kanal Kaçağı Payı1,15
KAkış Katsayısı0,83
Tahliye Açıklığında Hız2,5m/s
Merdivende Pencere
Merdiven duvarında pencere varHayır
Kapı Kuvveti ve Aşırı Basınç
dKol ile Kilit Kenarı Arası0,08m
Kapı Kuvveti Sınırı110N
ΔPayarAşırı Basınç Ayar Değeri50Pa
Fan, Şaft ve Baca
Basınçlandırma ŞaftıMetal kanal
Kanal ve Şaft Kaybıboş
Panjur, Damper ve Menfez Kaybıboş
Planlanan Üfleme Noktasıboş
Menfez Yüz Hızıboş
ToDış Tasarım Sıcaklığıboş
TiBina İç Sıcaklığı20°C

Sonuçlar

Toplam Fan Debisi (Q_fan): 38.049 m³/h

SembolBüyüklükDeğerBirim
QfanToplam Fan Debisi10,57 m³/s · belirleyici: açık kapı 15 Pa senaryosu · ×1,15 kanal payı38.049m³/h
BasınçlandırmaBYKHY Md. 89/1Zorunlu
Kaçak Debisi (Kapılar Kapalı)50 Pa basınçta 5.517 m³/h × 1,5 tanımsız sızıntı payı8.275m³/h
Açık Kapı Hız Kriterine Göre DebiAçık kapıda en az 1 m/s, merdiven basıncı 10,5 Pa27.637m³/h
Açık Kapı 15 Pa DebisiAçık kapı durumunda en az 15 Pa (BYKHY 89/5) · belirleyici33.086m³/h
Kapı Açma Kuvveti
FKapalı Kapıda Kuvvet50 Pa basınçta; sınır 110 N (BYKHY 89/7)91,9N
ΔPmaksİzin Verilen En Büyük Basınç Farkı110 N kapı kuvveti sınırından67,5Pa
Kapı Kanat Alanı1,89m²
Aşırı Basınç ve Damper
Aşırı Basınç Damperi Net Alanı50 Pa ayarda; ya da frekans kontrollü fan (BYKHY 89/11)1,3m²
Kontrolsüz Kapalı Kapı BasıncıTeorik üst sınır; tanımsız sızıntı gerçekleşirse 799 Pa1.798Pa
Yangın Katı Tahliyesi
AvEn Küçük Tahliye AçıklığıQkapı / 2,5 m/s · hesapta kullanılan 0,756 m²0,756m²
Açık Kapıdan Geçen Debi1 m/s × 1,89 m² açık kapı6.804m³/h
ΔPsHız Senaryosunda Merdiven Basıncı10,52Pa
İşletme BasıncıBelirleyici senaryonun merdiven basıncı (açık kapı 15 Pa senaryosu)15Pa
Üfleme Noktaları
En Az Üfleme Noktasıİki noktada aralık en az 22,4 m (BYKHY 89/12)2adet
Nokta Başı Tasarım Debisi2 noktaya eşit dağıtım16.543m³/h
EN 12101-6 BilgisiEn çok 3 katta bir nokta (bilgi)5adet
Sızıntı Alanları
Kat Başı Dış Duvar Alanı17,28m²
Kat Başı İç Duvar AlanıKat kapısı düşülmüş32,67m²
AwKat Başı Duvar Sızıntı Alanı0,00722m²
AkkKapalı Kapı Efektif Alanı14 kat kapısı, 14 duvar seviyesi, 1 dış kapı0,2611m²
Ae,yküKat Dış Cephe Sızıntı Alanı288 m² cephe0,0605m²
Açık Kapı Akış Alanı1,89m²

Kontroller

KontrolSonuçDayanak
Madde 89/8 yorumu: açık kapılardan birinde ortalama hız ölçütün altında kalıyor. Bu katta da tahliye açıklığı eklemeyi değerlendirin. Ölçütün altında: bitişik açık kat kapısı 0,1 m/s.SınırdaBYKHY Md. 89/8 (yorum)
Fan basıncı eksik: kanal ve şaft kaybını girin (Hava Kanalı Hesabı aracıyla bulunabilir).SınırdaMühendislik kabulü
Kapılar kapalıyken (50 Pa) kapı açma kuvveti 91,9 N; sınır 110 N.UygunBYKHY Md. 89/7
Hız senaryosunda merdiven basıncı 10,5 Pa; kapalı kapılar için izin verilen 67,5 Pa altında.UygunBYKHY Md. 89/7
Temiz geçiş genişliği 82 cm; en az 80 cm.UygunBYKHY Md. 47/1
Kapı yüksekliği 210 cm; en az 200 cm.UygunBYKHY Md. 47/1
Mevzuat ve bilgi notları
KontrolSonuçDayanak
Madde 89/11: aşırı basınç damperi ve/veya frekans kontrollü fan gerekir. Gösterilen kontrolsüz basınç teorik üst sınırdır; gerçekte fan eğrisiyle sınırlıdır, ama 110 N sınırı yine çok aşılır.BilgiBYKHY Md. 89/11
En az 2 üfleme noktası gerekir; iki noktada aralık en az 22,4 m.BilgiBYKHY Md. 89/12
Bu bina için merdiven basınçlandırması zorunludur.BilgiBYKHY Md. 89/1

Sonuç özeti teklif formuna yazılır; adınızı ve telefonunuzu eklemeniz yeterli.

Senaryo Karşılaştırması

SenaryoMerdiven BasıncıDebiDurum
Kapılar kapalı, ×1,5 tanımsız sızıntı payı50 Pa8.275 m³/hKarşılaştırma
Açık kapı hız ölçütü (1 m/s)10,5 Pa27.637 m³/hKarşılaştırma
Açık kapı 15 Pa (Yorum A)15 Pa33.086 m³/hBelirleyici
Açık kapı 15 Pa (Yorum B, yangın katı kapısı kapalı)15 Pa25.663 m³/hBilgi, tasarıma girmez
Fan debisi, ×1,15 kanal payı15 Pa38.049 m³/hTasarım

Açık Kapılarda Hava Hızı

Kapıİşletme BasıncındaHız SenaryosundaDurum
Dış tahliye kapısı3,21 m/s2,69 m/sUygun (en az 1 m/s)
Yangın katı kapısı1,19 m/s1 m/sUygun (en az 1 m/s)
Bitişik açık kat kapısı0,1 m/s0,09 m/sÖlçütün altında (89/8 yorumu)

Duyarlılık: Fan Debisi (m³/h)

Açık İç Kapı10 Kapı11 Kapı12 Kapı13 Kapı14 Kapı (Girilen)15 Kapı16 Kapı17 Kapı18 Kapı
2 (girilen)37.13237.36237.59137.82038.04938.27838.50838.73738.966
337.70837.93738.16638.39538.62438.85439.08339.31239.541
438.28338.51238.74138.97139.20039.42939.65839.88740.117

Proje ve Devreye Alma Kontrol Listesi

DayanakKontrol
BYKHY 89/12Basınçlandırma havası doğrudan dışarıdan alınır; emiş, egzoz noktalarından en az 5 m uzaktadır.
BYKHY 89/1225 m üstü merdivende birden fazla üfleme noktası; yapı yüksekliği 51,50 m üstünde her katta ya da en çok her 3 katta bir.
BYKHY 89/13Fan emişinde duman algılayıcı var; duman algılanınca fan otomatik durur.
BYKHY 89/14Sistem yangın algılama ve uyarı sistemiyle otomatik devreye girer.
BYKHY 89/15Fanı elle çalıştırıp durdurmak için açma kapama anahtarı var.
BYKHY 89/11Aşırı basınç damperi ve/veya frekans kontrollü fan ile basınç sensörü var.
BYKHY 89/6Yangın güvenlik holü de basınçlandırılıyorsa merdiven basıncı hol basıncından yüksektir.
BYKHY 85/5Fan besleme kabloları en az 60 dakika yangına dayanıklıdır ve jeneratörden beslenir.
BYKHY 87/2Basınçlandırma kanalları çelik, alüminyum ve benzeri malzemedendir.
BYKHY 87/9Basınçlandırma kanallarında yangın damperi kullanılmaz.
BYKHY 80/1Arıza ve konum sinyalleri bölgesel panelde ya da yangın panelinde izlenir.
BYKHY 41/9Kaçış merdiveni yuvasına ve yangın güvenlik holüne tesisat şaftı kapağı açılmaz.
BYKHY 89/7Devreye almada kapı açma kuvveti ölçülür, 110 N değerini geçmez.

Kaynaklar ve Doğrulama Durumu

KaynakDurum
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 26735; son değişiklik 1/7/2025, RG 32943)Doğrulandı (birincil)
MMO Kocaeli Şubesi 2011 sunumu, yangın merdivenlerinin basınçlandırılmasıDoğrulandı (ikincil)
Uluslararası Katılımlı Yangın Sempozyumu 2022 bildirisi (basınçlandırma standartları)Doğrulandı (ikincil)
Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004), merdiven yuvaları basınçlandırma tasarım esaslarıDoğrulandı (ikincil)
NIST NISTIR 89-4035 (1989), baca etkisiDoğrulandı (birincil)
NIST NBSIR 87-3626 (1987), duman kontrol teknolojisine genel bakışDoğrulandı (birincil)
CSE Magazine (2016), smoke control design considerationsDoğrulandı (ikincil)
Sodeca (2023), pressurisation of escape routesDoğrulandı (ikincil)
CYPE (2025), EN 12101-13 güncelleme notuDoğrulandı (ikincil)
EVS-EN 12101-13:2022 kapsam özeti (Estonya standart kurumu)Doğrulandı (ikincil)
EN 12101-6:2005 ve EN 12101-13:2022 birincil metinleriDoğrulanamadı
BS 5588-4:1998 birincil metniDoğrulanamadı
tesisat.org çevrim içi araçDoğrulanamadı
Yığma şaft kanal payı (BS 5588-4, yüzde 25 olduğu söylenir)Doğrulanamadı
Adım adım çözüm
AdımFormülYerine koymaSonuç
1. Kat başı duvar sızıntı alanı
1.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011 Tablo 1Aw = Adış·0,21×10⁻³ + Aiç·0,11×10⁻³17,28·0,000210 + 32,67·0,0001100,007223 m²
2. Kapalı kapı efektif sızıntı alanı (paralel)
2.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011Akk = Nkapı·Akapı + Nduvar·Aw + Nçıkış·Açıkış14·0,0100 + 14·0,007223 + 1·0,02000,2611 m²
3. Kapalı kapı debisi
3.1Kaynak: BYKHY 89/5; MMO Kocaeli 2011 §6.4Qkk = 0,83·Akk·√ΔPkk0,83·0,2611·√501,532 m³/s
4. Tanımsız sızıntı payı
4.1Kaynak: EN 12101-6:2005; MMO Kocaeli 2011Qkk,t = 1,5·Qkk1,50·1,5322,299 m³/s
5. Açık kapıdan geçmesi gereken debi
5.1Kaynak: BYKHY 89/8Qkapı = v·Akapı1,00·1,8901,890 m³/s
6. Yangın katı hava tahliye açıklığı
6.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011; Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004) Eş. 32Av ≥ Qkapı / 2,51,890 / 2,500,756 m² (kullanılan 0,756 m²)
7. Yangın katı yolu (kapı ve açıklık seri)
7.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011; Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004)Ae,yk = Akapı·Av / √(Akapı² + Av²)1,890·0,756 / √(1,890² + 0,756²)0,7019 m²
8. Hız senaryosunda merdiven basıncı
8.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011 (10,53 Pa örneği)ΔPs = (Qkapı / (0,83·Ae,yk))²(1,890 / (0,83·0,7019))²10,52 Pa
9. Bitişik açık kat ve kapalı katlar
9.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011Ae,ykü = seri(Akapı; Acephe·0,21×10⁻³); Ae,kapalı = seri(Σ(Akapı + Aw); Σ Acephe)Acephe sızıntı = 288,0·0,000210 = 0,06048 m²; kapalı kat 12Ae,ykü = 0,06045 m²; Ae,kapalı = 0,1988 m²
10. Hız senaryosu toplam debisi
10.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011Qhk = 0,83·√ΔPs·(Açıkış + Ae,yk + (naçık − 1)·Ae,ykü + Ae,kapalı)0,83·√10,52·2,8517,677 m³/s
11. Açık kapı 15 Pa debisi (Yorum A)
11.1Kaynak: BYKHY 89/5; MMO Kocaeli 2011 uygulamasıQ15 = 0,83·√15·(Açıkış + Ae,yk + (naçık − 1)·Ae,ykü + Σkapalı(Akapı + Aw))0,83·√15·2,8599,191 m³/s
12. Açık kapı 15 Pa debisi (Yorum B, bilgi, tasarıma girmez)
12.1Kaynak: EN 12101-6:2005 E sınıfı kurgusuQ15B = 0,83·√15·(Açıkış + naçık·seri(Akapı; Acephe) + (N − naçık)·(Akapı + Aw))0,83·√15·2,2187,129 m³/s
13. Tasarım ve fan debisi
13.1Kaynak: Yangın Sempozyumu 2022; MMO Kocaeli 2011Qt = maks(1,5·Qkk; Qhk; Q15); Qfan = 1,15·Qtmaks(2,299; 7,677; 9,191) = 9,191; 1,15·9,19110,569 m³/s = 38.049 m³/h (belirleyici: Açık kapı 15 Pa)
14. Kapı bazında hız (işletme basıncında)
14.1Kaynak: BYKHY 89/8vi = 0,83·Ae,i·√Pişletme / AkapıPişletme = 15,00 Padış kapı 3,21; yangın katı 1,19; bitişik kat 0,10 m/s
15. Kapı açma kuvveti ve izin verilen basınç
15.1Kaynak: BYKHY 89/7; NBSIR 87-3626 Tablo 1; IBC Denk. 9-1F = Fr + W·A·ΔP / (2(W − d)); ΔPmaks = 2(W − d)(110 − Fr) / (W·A)40 + 0,90·1,890·50 / (2·0,820)F = 91,9 N; ΔPmaks = 67,5 Pa
16. Kontrolsüz kapalı kapı basıncı (teorik üst sınır)
16.1Kaynak: BYKHY 89/11; akış denklemi (MMO Kocaeli 2011)ΔPx = (Qt / (0,83·k·Akk))², k = 1 ve 1,5(9,191 / (0,83·0,2611))²1.798 Pa ve 799 Pa
17. Aşırı basınç damperi net alanı
17.1Kaynak: MMO Kocaeli 2011Ad = (Qt − 0,83·Akk·√ΔPayar) / (0,83·√ΔPayar)(9,191 − 0,83·0,2611·√50) / (0,83·√50)1,305 m²
18. Üfleme noktası sayısı
18.1Kaynak: BYKHY 89/12Hk > 25 m ise en az 2; yapı > 51,50 m ise en az ⌈seviye / 3⌉Hk = 44,8 m; yapı = 48,0 m; seviye = 14en az 2 nokta (iki noktada aralık en az 22,4 m); nokta başı 4,595 m³/s

Ön boyutlandırma içindir, proje hesabının yerine geçmez.

Varsayımlar

  1. Sızıntı debileri Q = 0,83·A·√ΔP akış denklemiyle hesaplanır (MMO Kocaeli 2011; 0,83 = C·√(2/ρ), C ≈ 0,64 ve ρ = 1,2 kg/m³). Pencere çatlaklarında üs 1/1,6’dır.
  2. Duvar sızıntı oranları orta sıkılık sınıfındandır (dış duvar 0,21×10⁻³, iç duvar 0,11×10⁻³); kapalı kapı sızıntı alanları tek kanatta 0,01 ve 0,02 m², çift kanatta 0,03 m².
  3. Tasarım debisi kapalı kapı (50 Pa, ×1,5 tanımsız sızıntı payı), açık kapı hız ölçütü (1 m/s) ve açık kapı 15 Pa senaryolarının en büyüğüdür; fan debisi ×1,15 kanal payıyla bulunur.
  4. Açık kapılar BYKHY Madde 89/9 gereği en az 2 iç ve 1 dış kapıdır; 15 Pa, MMO Kocaeli 2011 uygulamasındaki gibi kapalı katlarda merdiven ile kat arasında aranır (Yorum A).
  5. Kapı açma kuvveti F = Fr + W·A·ΔP / (2(W − d)) bağıntısıyla hesaplanır (IBC Denk. 9-1, NBSIR 87-3626); kapatıcı kuvveti katalogdan girilmelidir.
  6. Fan basıncı aşırı basınç ayarı, kanal ve şaft kaybı ile panjur ve menfez kayıplarının toplamıdır; kanal kaybı Hava Kanalı Hesabı ile ayrıca bulunur.
  7. Baca etkisi kova boyunca kaba göstergedir; yüksek binalarda basınç kontrollü fan ve gerekirse ayrıntılı analiz gerekir.
Kaynaklar ve standartlar
  1. MMO Kocaeli 2011 Tablo 1
  2. MMO Kocaeli 2011
  3. BYKHY 89/5; MMO Kocaeli 2011 §6.4
  4. EN 12101-6:2005; MMO Kocaeli 2011
  5. BYKHY 89/8
  6. MMO Kocaeli 2011; Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004) Eş. 32
  7. MMO Kocaeli 2011; Tesisat Mühendisliği Dergisi S.83 (2004)
  8. MMO Kocaeli 2011 (10,53 Pa örneği)
  9. BYKHY 89/5; MMO Kocaeli 2011 uygulaması
  10. EN 12101-6:2005 E sınıfı kurgusu
  11. Yangın Sempozyumu 2022; MMO Kocaeli 2011
  12. BYKHY 89/7; NBSIR 87-3626 Tablo 1; IBC Denk. 9-1
  13. BYKHY 89/11; akış denklemi (MMO Kocaeli 2011)
  14. BYKHY 89/12
  15. BYKHY Md. 89/8 (yorum)
  16. Mühendislik kabulü
  17. BYKHY Md. 89/7
  18. BYKHY Md. 47/1
  19. BYKHY Md. 89/11
  20. BYKHY Md. 89/12
  21. BYKHY Md. 89/1

Ön boyutlandırma içindir, proje hesabının yerine geçmez. Basınçlandırma projesini yetkili mühendis hazırlar; sistem devreye alınırken basınç, hava hızı ve kapı kuvveti sahada ölçülür.

Merdiven basınçlandırma hesabı, yangın sırasında kaçış merdivenine duman girmemesi için merdivene basılması gereken havayı bulur. Yönetmelik hangi sonucun sağlanacağını söyler: kapılar kapalıyken basınç farkı, kapı açıkken hava hızı, kapıyı açmak için gereken kuvvet. Bu sonuçlara giden hesap yöntemini ise vermez. Uygulamada kullanılan yöntem, kapı aralıklarından ve duvarlardan kaçan havayı sızıntı alanlarıyla hesaplayan, İngiliz ve Avrupa basınç farkı standartlarından gelen yöntemdir.

Merdiven Basınçlandırma Hesabının Cevapladığı Beş Soru

  1. Kapılar kapalıyken merdiveni 50 Pa'da tutmak için ne kadar hava kaçar?
  2. İki kat kapısı ve dış kapı açıkken kapılardan 1 m/s hızla hava geçmesi için ne kadar hava gerekir?
  3. Aynı açık kapı düzeninde 15 Pa basınç farkı için ne kadar hava gerekir?
  4. Bu debilerin en büyüğüne paylar eklenince fan kaç m³/h olur?
  5. Kapı 110 N ile açılabiliyor mu, kapılar kapanınca oluşan fazla basınç nasıl atılacak?

BYKHY Madde 89'un Sayıları

Türkiye'de bağlayıcı metin Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in (BYKHY) 89. maddesidir. Madde 2007'deki ilk yayımdan bu yana değişmemiştir.

Bodrum kat galvaniz kanal hattı
Bodrum kat galvaniz kanal hattı
KonuDeğerMadde
Kapılar kapalıyken merdiven ile kullanım alanı arasındaki basınç farkıEn az 50 Pa89/5
Açık kapı durumunda basınç farkıEn az 15 Pa89/5
Açık kapılarda ortalama hava hızıArdışık iki katın kapısı ve dış tahliye kapısı tam açıkken, her kapı için en az 1 m/s89/8
Hesapta açık kabul edilen kapılarEn az 2 iç + 1 dış; kat sayısına göre açık iç kapı sayısı artırılır89/9
Kapı koluna uygulanan kuvvetEn çok 110 N89/7
Aşırı basınca karşıAşırı basınç damperi ve frekans kontrollü fan gibi sistemler89/11
Basınçlandırma havasıDoğrudan dışarıdan, egzoz noktalarından en az 5 m uzaktan89/12
Üfleme noktası25 m'den yüksek merdivende birden fazla nokta; yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan binada her katta ya da en çok üç katta bir89/12
Basınçlandırma kanalıYangın damperi kullanılmaz87/9
Fan besleme kablosuEn az 60 dakika yangına dayanıklı, jeneratörden beslenir85/5

Basınçlandırmanın hangi binalarda zorunlu olduğu (konut dışı binalarda 30,50 m'yi aşan merdiven kovası, 4'ten fazla bodrum kat, yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan konut) ve bu eşiklerin yorumu merdiven basınçlandırma yönetmeliği yazısında madde madde ele alındı.

Temel Bağıntı: Kaçan Hava ile Basınç Farkı

Q = 0,83 × A × ΔP1/n

  • Q: açıklıktan ya da aralıktan geçen hava (m³/s)
  • A: sızıntı alanı (m²)
  • ΔP: iki taraf arasındaki basınç farkı (Pa)
  • n: kapı aralığı, açık kapı ve duvar çatlakları için 2; pencere çevresi için 1,6

0,83, açıklıktan akış denkleminin (Q = C × A × √(2ΔP/ρ)) hava yoğunluğu 1,2 kg/m³ ve akış katsayısı yaklaşık 0,64 alınarak sadeleştirilmiş hâlidir. Akış katsayısı açıklığın biçimine göre 0,6–0,7 arasında değişir.

Hava birden fazla yoldan kaçtığında alanlar şöyle birleştirilir:

  • Paralel yollar (merdivenden dışarıya ayrı ayrı açılan kapılar ve duvarlar): Ae = A1 + A2 + …
  • Seri yollar (hava önce kat kapısından, sonra katın dış cephesinden geçiyorsa): Ae = (1/A1² + 1/A2² + …)−1/2. İki eleman için Ae = A1 × A2 ÷ √(A1² + A2²).
ElemanSızıntı alanı
Tek kanatlı kat kapısı, merdivene doğru açılan (basınç kapıyı kasaya bastırır)0,01 m²
Tek kanatlı dış tahliye kapısı, merdivenden dışarı açılan0,02 m²
Çift kanatlı kapı0,03 m²
Merdivenin dış duvarı (pencere ve kapı çevresi, yapı çatlakları dâhil)Duvar alanı × 0,21 × 10⁻³
Merdivenin iç duvarı (kapı aralığı ayrıca eklenir)Duvar alanı × 0,11 × 10⁻³

Kapı değerleri İngiliz BS 5588-4 kökenli tablolardan gelir; duvar oranları orta sıkılıktaki yapı içindir. Keçeli ve test raporlu kapılarda üreticinin değeri kullanılır.

Örnek Hesap: 14 Kat Kapılı Ofis Binası

Konut dışı bir ofis binası; zemin lobi ve 13 normal kat olmak üzere merdivene açılan 14 kat kapısı ve bir dış tahliye kapısı var. Kat yüksekliği 3,2 m, merdiven kovası 44,8 m; kova 30,50 m'yi aştığı için basınçlandırma zorunludur (89/1).

  • Merdiven kovası 5,4 × 2,7 m, bir uzun kenarı dış cephede. Kat başına dış duvar 17,28 m², iç duvar (kapı alanı düşülmüş) 32,67 m².
  • Kapılar 0,90 × 2,10 m (1,89 m²); kat kapısı sızıntısı 0,01 m², dış tahliye kapısı 0,02 m².
  • Bir katın dış cephe alanı 288 m² (90 m çevre × 3,2 m).
  • Kapı kapatıcısını yenmek için kola uygulanan kuvvet 40 N, kolun kilit tarafı kenarına uzaklığı 0,08 m (kabul).

1. Kat Başına Duvar Sızıntısı

Aw = 17,28 × 0,21 × 10⁻³ + 32,67 × 0,11 × 10⁻³ = 0,00722 m²

2. Kapılar Kapalıyken: 50 Pa

Bütün kat kapıları, duvarlar ve dış kapı paralel yoldur: Akk = 14 × (0,01 + 0,00722) + 0,02 = 0,2611 m². Qkk = 0,83 × 0,2611 × √50 = 1,53 m³/s. Tabloda yer almayan kaçaklar (tesisat geçişleri, yapım kusurları) için bu debi 1,5 ile çarpılır: 2,30 m³/s.

3. Kapılar Açıkken: 1 m/s Hız

Yangın katında açık kapıdan merdivenden kata geçen havanın kattan dışarı çıkabilmesi gerekir; çıkamazsa kat basınçlanır ve kapıdaki hız düşer. Bu yüzden yangın katında cephede bir tahliye açıklığı ya da mekanik egzoz öngörülür. Açıklığın alanı kapıdan geçen debinin 2,5'e bölünmesiyle bulunur: 1,89 ÷ 2,5 = 0,756 m².

  • Yangın katı yolu (kapı ile tahliye açıklığı seri): Ae = 0,702 m²
  • Kapıdan 1 m/s geçmesi için merdiven basıncı: ΔP = [1 × 1,89 ÷ (0,83 × 0,702)]² = 10,5 Pa
  • Bitişik kat (açık kapı ile katın dış cephe sızıntısı 288 × 0,21 × 10⁻³ = 0,0605 m² seri): 0,0604 m²
  • Kapalı 12 kat (kapı ve duvarları, katların cepheleriyle seri): 0,1988 m²
  • Toplam: Qhk = 0,83 × √10,52 × (1,89 + 0,702 + 0,0604 + 0,1988) = 7,68 m³/s

4. Açık Kapı Durumunda 15 Pa

Aynı açık kapı düzeninde merdiven 15 Pa'da tutulur; kapalı katlarda 15 Pa doğrudan merdiven ile kat arasında aranır: Q15 = 0,83 × √15 × (1,89 + 0,702 + 0,0604 + 0,2067) = 9,19 m³/s. Bu senaryo belirleyicidir. Tahliye açıklığı 2,5 kuralıyla boyutlandırıldığında hız senaryosu merdivende yaklaşık 10,5 Pa basınç oluşturur; bu yüzden 15 Pa senaryosu çoğu binada daha büyük debi verir. Hız senaryosu ancak tahliye açıklığı küçük tutulursa öne geçer.

5. Fan Debisi

Üç debinin en büyüğü (9,19 m³/s) kanal ve şaft kaçakları için 1,15 ile çarpılır: Qfan = 10,57 m³/s ≈ 38.050 m³/h.

6. Her Açık Kapıda Hız Kontrolü

Fan bu debiyle çalışırken merdiven 15 Pa'dadır. Bu basınçta kapılardan geçen ortalama hız dış tahliye kapısında 3,21 m/s, yangın katı kapısında 1,19 m/s, bitişik katın kapısında ise yalnız 0,10 m/s'dir; bitişik katta tahliye açıklığı olmadığı için hava o kattan çıkamaz. Madde 89/8 "her bir kapının tam açık hâli için en az 1 m/s" der. Bitişik katta da tahliye açıklığı öngörülürse Q15 = 11,25 m³/s, fan debisi ≈ 46.590 m³/h olur. Bu şartın her açık iç kapıda ayrı ayrı aranıp aranmayacağı onay makamıyla netleştirilir; iki okuma arasındaki fark fan debisinde yaklaşık %22'dir.

7. Kapı Açma Kuvveti

F = Fr + W × A × ΔP ÷ [2 × (W − d)]

W kapı kanadının genişliği (m), A kapı alanı (m²), d kolun kilit tarafı kenarına uzaklığı (m), Fr kapatıcıyı yenmek için gereken kuvvettir (N). Basınç kuvveti kanadın ortasına etki eder, kol ise menteşeden W − d uzaktadır; bağıntı bu moment dengesinden çıkar. 50 Pa'da F = 40 + 0,90 × 1,89 × 50 ÷ (2 × 0,82) = 91,9 N bulunur ve 110 N sınırının altındadır. Aynı kapıda kapılar kapalıyken merdivende izin verilebilecek en yüksek basınç ΔPmaks = 2 × 0,82 × (110 − 40) ÷ (0,90 × 1,89) = 67,5 Pa'dır.

Kapı kuvvetini ΔP × A ile bulmak (50 × 1,89 = 94,5 N) hem kapatıcı kuvvetini hem kolun konumunu dışarıda bırakır; sonuç tesadüfen yakın çıksa da yöntem yanlıştır.

8. Fazla Basıncın Atılması

Fan 9,19 m³/s'yi kapılar kapalıyken de basabilseydi merdiven basıncı teorik olarak 800–1.800 Pa'ya çıkardı (alt değer 1,5 sızıntı payıyla). Gerçekte basınç fan eğrisiyle sınırlıdır, ama her durumda 67,5 Pa'lık kapı sınırı çok aşılır. Bu yüzden ya fazla havayı dışarı atan aşırı basınç damperi ya da merdivendeki basıncı ölçerek devri ayarlayan frekans kontrollü fan gerekir (89/11). Damperin net alanı:

Ad = Qt ÷ (0,83 × √ΔPayar) − Akk

50 Pa ayarda 9,19 ÷ (0,83 × 7,07) − 0,2611 = 1,30 m², 60 Pa ayarda 1,17 m² bulunur. Ayar basıncı 50 Pa ile kapı kuvvetinin izin verdiği 67,5 Pa arasında seçilir. Damperin serbest alanı ve debi eğrisi üretici kataloğundan kontrol edilir.

9. Üfleme Noktaları

Merdiven 44,8 m ile 25 m'yi aştığından hava en az iki noktadan üflenir ve iki nokta arasındaki yükseklik en az 22,4 m olur (89/12). Yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan binalarda üfleme her katta ya da en çok üç katta bir yapılır; bu durumda nokta sayısı kat sayısının üçte birinden az olamaz.

10. Baca Etkisi

Kışın merdivene basılan soğuk dış hava ile ısıtılan bina arasındaki sıcaklık farkı, yükseklik boyunca basınç farkını değiştirir: ΔP ≈ 3460 × (1/Tdış − 1/Tiç) × h (T kelvin, h yükseklik farkı, m). −3 °C dış ve 20 °C bina iç sıcaklığında 44,8 m'lik kova boyunca yaklaşık 45 Pa eder. Bu kaba bir göstergedir, ama kapı kuvvetinin 50 Pa üzerinde bıraktığı 17,5 Pa'lık aralığı aştığı için bu yükseklikteki binalarda çok noktadan üfleme ve basınç kontrollü fan gerektiğini gösterir.

SonuçDeğer
Kapalı kapı debisi × 1,52,30 m³/s
Hız senaryosu (1 m/s)7,68 m³/s
15 Pa senaryosu (belirleyici)9,19 m³/s
Fan debisi (× 1,15)≈ 38.050 m³/h
Bitişik katta da tahliye açıklığı varsa fan debisi≈ 46.590 m³/h
Kapı açma kuvveti, 50 Pa91,9 N (sınır 110 N)
Kapı kuvvetine göre en yüksek merdiven basıncı67,5 Pa
Aşırı basınç damperi net alanı1,30 m² (50 Pa), 1,17 m² (60 Pa)
Üfleme noktasıEn az 2, aralarında en az 22,4 m

15 Pa Şartının İki Okuması

Yönetmelik açık kapı durumunda 15 Pa ister, ama bu farkın hangi yollar boyunca aranacağını yazmaz. Yukarıdaki hesapta Türkiye'de yerleşik uygulama kullanıldı; MMO Kocaeli Şubesi'nin 2011 tarihli basınçlandırma sunumundaki örnek de aynı yaklaşımla çözülmüştür ve bu sayfadaki bağıntılar o örneğin bütün ara sonuçlarını yeniden üretir. İkinci okuma, EN 12101-6'nın E sınıfındaki kurgudur: yangın katı kapısı kapalı kabul edilir, 15 Pa onun üzerinde aranır, diğer iki iç kapı ve dış kapı açıktır. Aynı bina bu okumayla 7,13 m³/s verir. Daha küçük debi çıktığı için yalnız karşılaştırma olarak verilir; hangi okumanın kullanılacağı proje onayında netleştirilir.

Fan Seçimi: Debinin Yanında Basınç

Fan katalogdan debi ve basınçla seçilir. Fanın vermesi gereken basınç, merdivende tutulacak basınç ile hava alma panjuru, damper, kanal ya da şaft ve üfleme menfezlerinin kayıplarının toplamıdır. 50 Pa yaklaşık 5,1 mm su sütununa karşılık gelir; yol kayıpları çoğu projede bunun birkaç katıdır. Yönetmeliğin fana bağlı diğer şartları:

Bodrum kat kanal montajı
Bodrum kat kanal montajı
  • Fan emişine duman algılayıcı konur; emilen havada duman algılanırsa fan otomatik durur (89/13).
  • Sistem yangın algılama sistemiyle otomatik devreye girer; ayrıca elle açma-kapama anahtarı bulunur (89/14, 89/15).
  • Mekanik duman kontrol kanalları çelik, alüminyum ve benzeri malzemeden yapılır (87/2). Tuğla ya da beton şaft düşünülüyorsa bu madde ve şaftın kaçağı projede ayrıca değerlendirilir; 1,15 payı metal kanal içindir.
  • Kaçış merdiveni yuvasına tesisat şaftı kapağı açılamaz (41/9).

Basınçlandırma kanalında yangın damperi kullanılmaz (87/9); yangın damperinin gerektiği kanal geçişleri yangın damperi sayfasında anlatılıyor.

Fan ve kanal kalemleri hücreli aspiratör fiyatları sayfasında; sistemin imalatı, montajı ve ölçümlü devreye alınması merdiven basınçlandırma sistemi sayfasında anlatılıyor. Basınçlandırma şaftı ve kanalının imalatı için hava kanalı imalatı sayfasına bakabilirsiniz.

BYKHY, EN 12101 ve ABD Kuralları Yan Yana

KriterBYKHY Md. 89EN 12101-6:2005EN 12101-13:2022ABD (IBC, NFPA 101)
Kapılar kapalıyken basınç farkıEn az 50 Pa50 Pa (merdiven)En az 30 Pa-
Üst sınırKapı kuvvetinden çıkar60 Pa-0,35 inç su sütunu ≈ 87 Pa (IBC)
Açık kapıda hava hızıEn az 1 m/s0,75 m/s (A, C, D, E sınıfı); 2 m/s (B sınıfı)1 m/s (Sınıf 1); 2 m/s (Sınıf 2)-
Açık kapı durumunda basınçEn az 15 Pa10 Pa (C, D, E sınıfı)--
Kapı açma kuvvetiEn çok 110 NEn çok 100 NEn çok 100 N133 N (NFPA 101)

Türkiye'de bağlayıcı olan BYKHY'dir; diğer sütunlar karşılaştırma içindir. EN 12101-6'nın 2022 baskısı yalnız ürün (kit) standardıdır; tasarım ve hesap kuralları EN 12101-13:2022'ye taşınmıştır.

Sık Yapılan Hatalar ve Sonuçları

HataSonucu
Yalnız kapalı kapı (50 Pa) senaryosunu hesaplamakÖrnek binada fan, açık kapı senaryosunun gerektirdiği debinin dörtte biri kadar seçilir
Yangın katında tahliye açıklığı ya da egzoz öngörmemekKat basınçlanır, kapıdaki hız hesaplanan değerin çok altında kalır
Kapı kuvvetini ΔP × A ile bulmakKapatıcı kuvveti ve kol konumu hesaba girmez
Damper ya da frekans kontrollü fan koymamakKapılar kapanınca basınç kapının açılamayacağı değere çıkar
Basınçlandırma kanalına yangın damperi koymakMadde 87/9'a aykırıdır; damper kapanırsa merdivenin havası kesilir
1,5 ve 1,15 paylarını atlamakSahadaki bilinmeyen kaçaklar ve kanal kaybı karşılanmaz
25 m'yi aşan merdivende tek noktadan üflemekMadde 89/12'ye aykırıdır; basınç yükseklik boyunca dengesiz dağılır

Merdiven Basınçlandırma Hesabı Excel (Xls) Dosyası

İnternette dolaşan basınçlandırma Excel şablonlarının çoğu aynı eski şablonun kopyasıdır: birim etiketleri karışıktır, açık kapı sayısı yönetmelikteki "2 iç + 1 dış" düzenine göre kurulmamıştır, kapı kuvveti ve damper hesabı yoktur. Hesaplayıcının sonuç bölümünden indirilen .xlsx dosyasında ise sarı hücreler girdidir, diğer hücrelerdeki formüller açıktır ve değer değiştirildiğinde Excel sonucu yeniden hesaplar. Aynı sonuç PDF olarak yazdırılıp proje dosyasına eklenebilir.

Fan basıncındaki kanal ve şaft kaybı için hava kanalı hesabı, üfleme menfezlerinin ölçüsü için menfez hesabı, fanın motor gücü için fan seçim hesabı, yangın katındaki duman egzozu için duman tahliye hesabı kullanılabilir.

Uygulama ve Keşif

Basınçlandırma zorunluluğu en çok yüksek ofis, otel ve konut binalarını ilgilendirir. İstanbul'da bu yapıların yoğun olduğu Ataşehir, Şişli, Sarıyer ve Esenyurt için ilçe sayfalarında bilgi var; diğer ilçeler İstanbul havalandırma ve Kocaeli havalandırma sayfalarında. Yangın katındaki duman egzozuyla birlikte çözülen projeler için duman tahliye sistemi, devreye almadan sonraki periyodik testler için havalandırma bakım onarım sayfasına bakabilirsiniz. Sistemi oluşturan parçalar ve devreye almada ölçülen basınç farkı ile kapı hızı değerleri merdiven basınçlandırma sistemi sayfasında, duman kontrolüne ilişkin diğer maddeler duman tahliye yönetmeliği yazısında anlatılıyor. Mimari planlarla birlikte ön hesap çıktısını iletişim formundan gönderebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Merdiven basınçlandırma hesabı nasıl yapılır?
Önce her kattaki kapı ve duvarın sızıntı alanları bulunur. Kapılar kapalıyken merdiveni 50 Pa'da tutacak debi hesaplanıp tanımsız kaçaklar için 1,5 ile çarpılır. Ardından ardışık iki katın kapısı ve dış kapı açıkken kapılarda 1 m/s hız ve 15 Pa basınç farkı için gereken debiler hesaplanır. Üç debinin en büyüğü kanal ve şaft kaçakları için 1,15 ile çarpılarak fan debisi bulunur; son olarak kapı açma kuvveti (en çok 110 N) ve aşırı basınç damperi kontrol edilir.
Merdiven basınçlandırma fanı hesabı nasıl yapılır?
Fan debi ve basınçla seçilir. Debi, kapalı kapı, açık kapı hızı ve 15 Pa senaryolarının en büyüğünün 1,15 katıdır; 14 kat kapılı örnek ofis binasında yaklaşık 38.050 m³/h çıkar. Fan basıncı, merdivende tutulacak basınca hava alma panjuru, damper, kanal ya da şaft ve üfleme menfezlerinin kayıpları eklenerek bulunur. Fan emişine duman algılayıcı konur, besleme kablosu en az 60 dakika yangına dayanıklı olur ve jeneratörden beslenir.
Merdiven basınçlandırma hesabı Excel (xls) dosyası var mı?
Evet. Hesaplayıcının sonuç bölümünden formüllü .xlsx dosyası indirilir; sarı hücreler girdidir, diğer hücrelerdeki formüller açıktır. Sonuç ayrıca PDF olarak yazdırılabilir. Dosya, yönetmelikteki 2 iç + 1 dış açık kapı düzenine göre kuruludur.
Basınçlandırma hesabındaki 0,83 katsayısı nedir?
Açıklıktan geçen hava denkleminin (Q = C × A × √(2ΔP/ρ)) sadeleştirilmiş katsayısıdır. Hava yoğunluğu 1,2 kg/m³ ve akış katsayısı yaklaşık 0,64 alındığında C × √(2/ρ) çarpımı 0,83 eder. Böylece debi m³/s, alan m² ve basınç Pa olmak üzere Q = 0,83 × A × √ΔP yazılır.
Kapı sızıntı alanı kaç alınır?
Basıncın kapıyı kasaya bastırdığı, merdivene doğru açılan tek kanatlı kat kapısı için 0,01 m², merdivenden dışarı açılan tek kanatlı dış kapı için 0,02 m², çift kanatlı kapı için 0,03 m² kullanılır. Keçeli ve test raporlu kapılarda üreticinin verdiği değer esas alınır.
Yangın katındaki tahliye açıklığı nasıl hesaplanır?
Açıklığın net alanı, açık kapıdan geçen debinin 2,5'e bölünmesiyle bulunur (m², debi m³/s). 0,90 × 2,10 m kapıdan 1 m/s ile geçen 1,89 m³/s için 0,756 m² gerekir. Açıklık yerine mekanik egzoz kullanılacaksa egzoz, kapının işletme basıncında geçirdiği havayı karşılamalıdır; 15 Pa'da bu 0,83 × 1,89 × √15 ≈ 6,1 m³/s eder.
Kapı açma kuvveti nasıl hesaplanır?
F = F_r + W × A × ΔP ÷ [2 × (W − d)] bağıntısı kullanılır: F_r kapatıcıyı yenmek için gereken kuvvet, W kanat genişliği, A kapı alanı, d kolun kilit tarafı kenarına uzaklığıdır. 40 N kapatıcı, 0,90 × 2,10 m kapı ve 0,08 m kol mesafesinde 50 Pa'da 91,9 N bulunur; BYKHY 110 N'u aşmamasını ister. Aynı kapıda merdivende izin verilebilecek en yüksek basınç 67,5 Pa'dır.
İndirilen bir merdiven basınçlandırma hesabı Excel dosyası (xls) nasıl kontrol edilir?
Dosyaya bu sayfadaki 14 kat kapılı ofis örneğinin verileri girilir: kapalı kapı debisi 1,53 m³/s (paylı 2,30), 15 Pa senaryosu 9,19 m³/s, fan debisi yaklaşık 38.050 m³/h ve 50 Pa'da kapı kuvveti 91,9 N çıkmalıdır. Sapma varsa sebep çoğu zaman birimdir: m³/s ile m³/h karışmıştır ya da 0,83 yerine başka bir katsayı kullanılmıştır. Merdiven basınçlandırma hesabı xls uzantılı, yani eski Excel biçimindeyse dosya makro içerebilir; güvenilmeyen bir kaynaktan gelen dosyada makroları etkinleştirmeden önce formüller incelenir.

İlgili Sayfalar

Bu Ölçüyle Teklif İsteyin

Araçtaki “Bu Ölçüyle Teklif İste” düğmesi sonuç özetini formun “İşin detayı” alanına yazar. Adınızı ve telefonunuzu ekleyin; keşif günü için sizi arayalım.

Konu: Keşif talebi: Merdiven Basınçlandırma Sistemi