Havalandırma Projesi Nasıl Çizilir ve Okunur?

Bir havalandırma projesi, kanalların plana çizilmesinden ibaret değildir. Hangi mahale ne kadar hava verileceğini ve nereden ne kadar hava alınacağını hesapla gösteren, bu havayı taşıyacak kanalları, menfezleri, fanları ve damperleri ölçüleriyle yerine koyan ve bunun sahada diğer tesisatlarla birlikte uygulanabilir olduğunu kanıtlayan bir dosyadır. Havalandırma projesi nasıl çizilir sorusunun doğru cevabı bu yüzden bir sıradır: çizim hesaptan sonra, hesap ise mimari projeden sonra gelir. Aşağıda adımları, her adımda verilen kararı ve teslim edilen paftaların nasıl okunduğunu küçük bir ofis katı üzerinden anlatıyoruz.

Teslim edilen proje dosyasında neler bulunur?

Malzeme listesindeki kanal metrajı, proje bitince teklifin ve hakedişin dayanağı olur; metrajın nasıl çıkarıldığı kanal metraj hesabı aracında, kalemlerin birim fiyat düzeni mekanik tesisat birim fiyatları sayfasında.

1. Mimari altlık ve mahal listesi

Çizim, mimari projenin güncel çizim dosyasıyla başlar. Mimari katmanlar sadeleştirilir ve gri tona çekilir; mekanik çizim bu altlığın üstüne kendi katmanlarıyla kurulur. Altlıktan okunması gerekenler kolon ve kiriş yerleri, kiriş altı yükseklikleri, asma tavan kotları, şaftlar, cephe açıklıkları ve yangın bölmeleridir. Asma tavan ile kiriş altı arasındaki boşluk, o koridordan geçebilecek en büyük kanal yüksekliğini belirler; bu boşluk yalnız havalandırmaya ait değildir, sprinkler borusu, kablo tavası ve aydınlatma armatürü de aynı boşluktadır.

İkinci girdi mahal listesidir: her mahalin adı, alanı, yüksekliği, kullanımı, kişi sayısı ve varsa özel yükü (mutfak ekipmanı, makine, sunucu). Tasarım kurallarının çerçevesini Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği çizer: projelendirmede TS 3419'a (Madde 17/1), cihaz ve kanal yerleşiminde TS 3420'ye (Madde 18/2) uyulur, kanal sızdırmazlığı TS EN 1507 ve TS EN 12237'ye göre belirlenir (Madde 18/5). İlgili diğer yönetmelik maddeleri havalandırma sistemleri yönetmeliği ve mekanik tesisat yönetmeliği yazılarında.

2. Mahal debileri ve hava dengesi

Her mahalin debisi kendi kullanımına uygun yöntemle bulunur: ofis ve toplantı salonunda kişi ve alan başına taze hava, WC'de armatür başına egzoz, mutfakta davlumbaz ölçüsü ve pişirme tipi, depoda hava değişimi, atölyede ısı yükü, otopark ve sığınakta kendi mevzuatındaki yöntem. Hesap için havalandırma hesabı, mutfaklar için davlumbaz emiş hesabı araçları kullanılabilir.

Debiler bulunduktan sonra her mahalin basınç durumu işaretlenir. WC, mutfak, sigara ya da kimyasal kullanılan bölümler eksi basınçta, ofis ve toplantı alanları hafif artı basınçta tutulur. Bir mahale verilen hava ile oradan alınan hava arasındaki fark, kapı altı boşluğundan ya da transfer menfezinden komşu mahale geçer; bu geçişlerin yeri de projede gösterilir.

3. Sistem seçimi ve cihaz yerleri

Merkezi bir klima santrali mi, kat bazlı ısı geri kazanım cihazları mı, yoksa ayrı taze hava ve egzoz fanları mı kullanılacağı bu aşamada kararlaştırılır. Cihazın yeri bakım erişimiyle birlikte düşünülür: asma tavan içindeki bir cihazın filtresine ulaşmak için altında açılabilir bir kapak bırakılmalıdır. Taze hava alma ve egzoz atma ağızları arasındaki mesafe, atılan havanın geri emilmeyeceği şekilde seçilir; mutfak egzozu herhangi bir hava giriş açıklığından en az 5 m uzağa atılır (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, Madde 88/2).

4. Kanal güzergâhı ve koordinasyon

Ana hat genellikle koridor asma tavanından ilerler, kollar mahallere ayrılır. Kanal kirişleri delmeden altlarından geçirilir; ana kanalın kotu, tavan boşluğunun en kalabalık olduğu kesitte belirlenir. Diğer tesisatlarla çakışma, iki boyutlu çizimde kritik noktalardan alınan kesitlerle, BIM modelinde ise çakışma analiziyle kontrol edilir. Sahada en çok zaman kaybettiren hata, kâğıtta sığan bir kanalın tavanda sprinkler hattı ya da kablo tavasıyla aynı kota denk gelmesidir.

Yangın güvenliği güzergâhı doğrudan etkiler. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre:

• Aynı santralle birden fazla yangın kompartımanı havalandırılıyorsa kompartıman geçişlerinde üfleme ve emiş kanallarına yangın damperi konur (Madde 87/6).
• Kanal korunmuş bir şaftın içinden geçiyorsa şafta giriş ve çıkışta yangın damperi şarttır (Madde 87/8).
• Havalandırma kanallarının kaçış merdivenlerinden ve yangın güvenlik hollerinden geçmemesi esastır; geçmek zorundaysa geçtiği bölümün yangın dayanımı kadar korunur (Madde 87/5).
• Basınçlandırma kanallarında (Madde 87/9) ve mutfak egzoz kanallarında (Madde 88/2) yangın damperi kullanılmaz.

Her yangın damperinin önüne, bakım ve test için erişim kapağı ve asma tavanda müdahale boşluğu bırakılır. Damper tipleri ve seçim ölçütleri yangın damperi sayfasında; yangın senaryosunda çalışan ayrı sistem duman tahliye sistemi sayfasında.

5. Kanal boyutlandırma

Kanal kesiti debiden ve seçilen hızdan bulunur; ana hatta daha yüksek, menfeze yaklaşan kollarda daha düşük hız seçilir, çünkü kanal sesi hızla birlikte artar. Bir diğer yöntem eşit sürtünmedir: metre başına basınç kaybı sabit tutulur ve her kısmın kesiti buna göre çıkar. Bulunan kesit piyasa ölçüsüne yuvarlanır: spiral kanalda katalog çapına, dikdörtgen kanalda 50 mm adıma. Ardından en uzun ve en çok dirsekli hattın, yani kritik hattın toplam basınç kaybı hesaplanır; fan bu kaybı karşılayacak basınçta seçilir. Hesabın adımları hava kanalı hesabı aracında.

6. Menfez ve fan seçimi

Menfez yalnız debiyle seçilmez: atış mesafesi havanın oturma bölgesine rahatsız etmeyen bir hızla inmesini, ses değeri mahal hedefini, ölçüsü de tavan modülünü tutmalıdır. Menfezler planda tip, ölçü ve debi etiketiyle gösterilir; seçimin hesabı menfez hesabı aracında. Fan, kritik hattın kaybına filtrelerin kirli hâldeki direnci, menfez ve damper kayıpları eklenerek seçilir ve fan ağzının önünde ve arkasında katalog değerinin korunması için yeterli düz kanal bırakılır. Seçim için fan seçim hesabı, sahadaki karşılığı için salyangoz fan montajı nasıl yapılır yazısına bakılabilir.

Havalandırma projesi örneği: 220 m²’lik ofis katı

Örnek kat: 160 m² açık ofiste 16 kişi, 24 m² toplantı odasında 10 kişi, kalan 36 m² WC, çay ocağı ve koridor. WC'de 2 klozet ve 1 pisuvar var. Bina düşük emisyonlu malzemeyle yapılmış kabul edildi ve TS EN 16798-1 Kategori II seçildi. Bu, gerçek bir müşteri projesi değil, hesap sırasını göstermek için kurulmuş bir örnektir.

Kanal tarafında: 1120 m³/h taşıyan ana besleme kanalı için 5 m/s hedef hızla 0,0622 m² kesit gerekir; bu Ø281 mm demektir ve bir üst katalog ölçüsü olan Ø300 spiral kanalda gerçek hız 4,40 m/s olur. Asma tavan boşluğu yuvarlak kanala yetmiyorsa aynı debi 400×200 mm dikdörtgen kanalda 3,89 m/s hızla taşınır. Toplantı odası kolu (312 m³/h) Ø160 mm'de 4,32 m/s'ye çıkar; toplantı odası sessiz bir mahal olduğu için Ø200 mm seçilerek hız 2,76 m/s'ye indirilir. Açık ofisin 806 m³/h'i, her biri yaklaşık 135 m³/h veren altı tavan menfeziyle dağıtılır. Kat planında bu kararların her biri bir etiket olarak görünür.

Havalandırma projesi nasıl okunur?

Proje okurken sıra önemlidir: önce lejant, sonra prensip şeması, sonra kat planı (önce ana hat, sonra kollar), en son kesitler ve cihaz listesi. Kısaltmalar ve renkler projeden projeye değişir; her zaman o projenin lejantı esastır. Paftada en sık karşılaşılan ifadeler şunlardır:

Planda bir kanalın ölçüsü değişiyorsa, o noktada bir kol ayrılmış ve kalan debi azalmıştır; ölçü değişmeden kol ayrılıyorsa ya tasarım hız payı bırakmıştır ya da bir hesap atlanmıştır. Proje okumayı kolaylaştıran bir alışkanlık, her kol ayrımında giren debiyi çıkan debilerin toplamıyla karşılaştırmaktır.

Hangi programla çizilir?

İki boyutlu projeler AutoCAD gibi CAD programlarında, çoğunlukla kanal çizimini hızlandıran eklentilerle hazırlanır. BIM yaklaşımında Revit gibi programlarda kanallar üç boyutlu modellenir; çakışma kontrolü, kesitler ve metraj modelden alınır. Program çizimi hızlandırır, ama debiyi, güzergâhı ve fan basıncını doğru yapmaz; bunlar hesap ve koordinasyon kararıdır.

Onay, uygulama ve son durum projesi

Proje kimin tarafından çizilip imzalanır, hangi aşamada kim inceler sorularının cevabı havalandırma projesini kim çizer yazısında. Uygulama sırasında sahada yapılan değişiklikler projeye işlenerek son durum (as-built) projesi hazırlanır; bakımda damperin, filtrenin ya da servis kapağının yerini gösteren tek belge budur. Asma tavanda kanal tipi cihaz ve motorlu damper uygulaması ofis katı kanal tipi iç ünite ve motorlu damper montajı sayfasında görülebilir.

Projeden sahaya geçiş havalandırma sistemleri ve hava kanalı imalatı hizmetlerinin konusudur; kanal kalemlerinin maliyeti havalandırma kanalı fiyatları sayfasında. İstanbul ve Kocaeli'deki işler için mimari projenizi ve mahal listesini iletişim sayfasından gönderebilirsiniz.

Havalandırma projesi çizimi: pafta düzeni, antet ve revizyon

Hesap ve güzergâh kararları doğru olsa bile pafta düzeni zayıfsa proje sahada yanlış okunur. Bu yüzden çizimin kendisi kadar sunuşu da baştan kurala bağlanır:

• Ölçek: kat planları çoğunlukla 1/50, makine dairesi, şaft ve cihaz bağlantı detayları 1/20 ya da daha büyük ölçekte çizilir. Tavanı kalabalık katlarda 1/100 ölçek, kanal ve menfez etiketlerini okunmayacak kadar sıkıştırır.
• Katman ve çizgi düzeni: besleme, dönüş, taze hava ve egzoz ayrı katmanlarda, ayrı renk ya da çizgi tipinde tutulur; mimari altlık gri ve ince kalır ki tesisat öne çıksın.
• Antet: proje adı, pafta adı ve numarası, ölçek, çizen ve kontrol eden, proje müellifi ve revizyon bilgisi her paftada aynı yerde bulunur.
• Revizyon tablosu: her değişiklik tarih ve kısa açıklamayla yazılır, değişen bölge paftada bulutla işaretlenir.
• Genel notlar: sac kalınlığı, yalıtım, askı aralığı, sızdırmazlık sınıfı ve test şartı tek bir not bloğunda toplanır.

Havalandırma projesi okuma sırasında yapılan kontroller

Sahaya çıkmadan önce elde tutulan paftanın son revizyon olduğu antetten doğrulanır. Ardından menfez yerleri, aydınlatma, sprinkler başlığı ve hoparlörlerin gösterildiği mimari tavan planıyla karşılaştırılır; servis kapaklarının asma tavan modülüne denk gelip gelmediğine ve genel notlardaki malzeme şartlarının teklif kalemleriyle örtüşüp örtüşmediğine bakılır. Notlarda yazan sac kalınlığı ile metrajdaki kalem farklıysa bu, imalattan önce çözülmesi gereken bir çelişkidir. Kalınlık kademelerinin ölçüye göre dağılımı havalandırma kanalı fiyatları sayfasında.