Sığınak Havalandırma Sistemleri

Sığınak havalandırma sistemleri iki ayrı göreve göre kurulur. Barış zamanında sığınak otopark, depo ya da ortak alan olarak kullanılabilir ve dış hava yalnız kaba filtreden geçirilerek verilir. Tehdit anında aynı santral filtre hattına alınır: dış hava kum havuzundan ya da nükleer tip HEPA filtre ve aktif karbon filtreden geçirilerek, içeride dışarıya göre pozitif basınç oluşturacak şekilde basılır. Elektrik kesildiğinde fanın elle çevrilerek çalıştırılabilmesi gerekir. Bu sayfada sığınak havalandırma santralinin nasıl boyutlandırıldığını, hangi parçalardan oluştuğunu ve İstanbul ile Kocaeli'deki yapılarda keşiften bakıma kadar nasıl uygulandığını anlatıyoruz.

Barış modu ve koruma modu: iki çalışma noktası

Santralin fan eğrisi iki noktayı birlikte karşılamalıdır. Barış modunda koruma filtreleri baypas edilir; debi yüksek, direnç düşüktür. Koruma modunda hava bütün filtre dizisinden geçer; debi düşer, direnç birkaç katına çıkar.

Yönetmelikte havalandırma için aranan değerler

Sığınak Yönetmeliği, 7 Kasım 2025 tarihli ve 33070 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle büyük ölçüde güncellendi. Sığınağın kullanım kapasitesine uygun mekanik havalandırma tesisatı yapılması zorunludur. Koruma zamanı için kişi başına en az hava miktarı ve filtre seti yönetmelikteki tabloda şöyle verilir:

Tablodaki değerler en az değerlerdir; hava kalitesini artıran ek önlemler tasarımda kullanılabilir. Aynı maddede havalandırmaya bağlı diğer şartlar şunlardır:

• Fan motoruna uygun jeneratör veya kesintisiz güç kaynağı bulunur. Jeneratör sığınağın dışında, makine dairesinde yer alır ve egzozu doğrudan dışarı verilir.
• Jeneratör devre dışıyken fanı çalıştırmak için insan gücüyle çevrilen kol bulunur.
• Resmi binalar ile sağlık ve eğitim yapılarındaki sığınaklarda en az 24 saat kesintisiz elektrik sağlanır.
• Kanal ve menfez düzenini proje müellifi TS 3419 ve TS 3420'yi göz önüne alarak yapar.
• Koruma filtrelerinin hazır bekletilmesi ve rutin bakım tesis ya da bina yöneticisinin sorumluluğundadır.

Yönetmeliğe eklenen sığınak kontrol formu da mekanik havalandırmayı, barış ve koruma zamanına uygun filtreyi, kişi başı debiyi, jeneratör veya KGK'yı, jeneratör egzozunun sığınaktan ayrılmasını ve insan gücüyle çalışmayı ayrı ayrı sorgular. Madde madde döküm için sığınak havalandırma yönetmeliği yazısına bakabilirsiniz.

Kişi kapasitesi ve debi: hesap binadan başlar

Sığınak havalandırma projesinde debinin girdisi sığınağın alanı değil, binanın kendisidir. Yönetmelik kişi sayısını kullanım tipine göre tanımlar:

• Konutta bir odalı bağımsız bölüm için 2, iki odalı için 3, üç ve daha fazla odalı için 4 kişi.
• Yurt, otel, bakımevi ve yataklı sağlık tesisinde onaylı projedeki yatak sayısının 1,20 katı.
• Diğer bina ve tesislerde emsale konu alanın 20'de biri. Eğitim yapılarında atölye, spor, konferans, gösteri ve sergi salonları bu alandan düşülür.
• Karma kullanımda her kullanım ayrı hesaplanır, sonuçlar toplanır.

Kişi başına en az net 1 m² alan (tuvalet, duş ve mutfak nişi hariç) ve en az 2,40 m net iç yükseklik aranır.

Örnek: 30 bağımsız bölümlü konut

4 bir odalı, 10 iki odalı ve 16 üç odalı daireden oluşan bir binada kapasite 4 × 2 + 10 × 3 + 16 × 4 = 102 kişidir. 51–150 kişi bandında kişi başı 3 m³/h uygulanır; en az koruma debisi 102 × 3 = 306 m³/h olur. Net alan en az 102 m² olacağından sığınak 100 m² sınırını da geçer: iki çıkış, en az 2,30 m²'lik mutfak nişi ve yangın yönetmeliğine göre duman tahliye sistemi gündeme gelir.

Bant sınırına dikkat: 50 kişilik bir sığınakta en az debi 90 m³/h iken 51 kişide 153 m³/h'e çıkar. Kişi sayısı sınıra yakın projelerde fan bu sıçrama hesaba katılarak seçilir.

Kendi bina verinizle kişi kapasitesi, koruma debisi ve sızıntı payı için ön hesap yapmak isterseniz sığınak havalandırma hesabı aracını kullanabilirsiniz.

Kapı sızıntısı debiyi nasıl büyütür

Koruma modunda iç ortamın dışa göre pozitif basınçta tutulması, kirli havanın kapı aralıklarından içeri sızmasını önler; MMO TESKON 2005 bildirisinde bu değer 50 Pa olarak verilir. Sızıntı debisi aralık alanıyla ve basınç farkının kareköküyle artar. Yaklaşık 0,01 m² sızıntı alanı olan sıradan tek kanatlı bir kapı 50 Pa farkta saatte 210 m³ civarında hava kaçırır; bu, yukarıdaki 102 kişilik örnekte koruma debisinin üçte ikisinden fazlasıdır. Gaz sızdırmaz sığınak kapısı kullanılmazsa santralin bastığı havanın büyük kısmı kapıdan kaçar, filtreler ve fan gereksiz yere büyür.

Sığınak havalandırma santralinin parçaları

Piyasada "sığınak havalandırma cihazı" olarak satılan paket üniteler bu parçaların bir kısmını tek gövdede toplar. Paket ünite seçilirken kataloğundaki debinin hangi filtre durumunda ve hangi basınçta verildiği, çevirmeli kolla elde edilen debi ve baypas damperinin sızdırmazlık sınıfı sorulmalıdır.

Kum havuzu boyutu

TESKON 2005 bildirisindeki tasarım kuralına göre 25 kişiye kadar 1,5 m³, 50 kişiye kadar 3 m³ kum ve 1 m yatak yüksekliği; 51–150 kişide her 60 m³/h hava için 1 m³ kum ve 2 m yatak yüksekliği öngörülür. 102 kişilik örnekte bu, 306 / 60 = 5,1 m³ kum ve 2 m yatakla yaklaşık 2,55 m² havuz tabanı demektir. Kum yatağının basınç kaybı tane boyuna ve hava hızına çok duyarlıdır; kaynaklardaki tek bir değeri doğrudan kullanmak yerine fan seçiminde üretici ya da test verisi esas alınmalıdır.

Sığınak havalandırma fanı kirli filtreye göre seçilir

Koruma modunda fan; giriş elemanlarının, filtrelerin, kanal ve menfezlerin direncini ve sığınak içindeki pozitif basıncı birlikte yenmek zorundadır. Filtre direnci kirlendikçe artar. TESKON 2005'teki HEPA'lı örnekte aynı hattın toplam direnci temiz filtrelerle 388 Pa, HEPA son basıncıyla 938 Pa hesaplanır. Fan temiz filtre direncine göre seçilirse filtre kirlendikçe koruma debisi yönetmelikteki değerin altına düşer.

Bu yüzden fan eğrisi koruma modunda filtrelerin son basıncıyla, barış modunda baypas hattının direnciyle ayrı ayrı kontrol edilir. Motor gücü ile jeneratör ya da KGK kapasitesi, bu iki noktadan hangisi daha fazla güç istiyorsa ona göre belirlenir.

Duman tahliye ve otopark olarak kullanılan sığınaklar

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, 100 m²'den büyük sığınaklarda duman tahliye sistemi ve en az iki çıkış ister. Yönetmelik sığınak için ayrı bir duman tahliye debisi vermez. 2000 m²'yi aşan kazan dairesi, kapalı otopark ve bodrum katlardaki depolar için yazılı olan saatte en az 10 hava değişimi uygulamada kıyas olarak kullanılır; bu, proje müellifinin kararıdır. WC ve mutfak nişi dahil 115 m² iç alanlı, 2,40 m yüksekliğindeki bir sığınakta bu kıyasla duman tahliye debisi 115 × 2,40 × 10 = 2.760 m³/h olur. Bu değer 306 m³/h'lik koruma debisinin yaklaşık dokuz katıdır; o debiye göre seçilmiş bir sığınak santralinin bunu karşılaması beklenemez.

Havalandırma tesisatı duman kontrolünde de kullanılacaksa mekanik duman kontrol sisteminin bütün şartları aranır ve kanallar çelik ya da alüminyum olur. Duman tahliye fanlarının besleme kabloları en az 60 dakika yangına dayanıklı olmalı ve jeneratörden beslenmelidir. Fan, kanal ve damper seçimi duman tahliye sistemi sayfasında anlatılıyor.

2025 değişikliğiyle AVM'ler ile bölge, genel ve ticari otoparkların zemin altındaki otopark alanlarının sığınak vasfında projelendirilmesi zorunlu hâle geldi; mevcut AVM ve otopark alanları için 31.12.2028'e kadar süre tanındı. Konutlarda sığınak niteliğinde otopark varsa ayrıca sığınak aranmaz. Bu yapılarda iki rejim üst üste biner: barışta otopark havalandırma ve duman tahliye, tehdit anında kişi başı debili filtreli koruma havalandırması. Debi ve basınç seviyeleri çok farklı olduğu için iki sistem ayrı fan gruplarıyla kurulur; ortak kanal kullanılacaksa hatlar sızdırmaz kapanan damperlerle ayrılır. Kaçış merdivenlerinde merdiven basınçlandırma ayrıca değerlendirilir.

Hangi yapılarda sığınak aranır

2025 metnine göre aşağıdaki sınırların altında kalan yapılarda sığınak aranmaz; sınırı aşan yapıda sığınak ve dolayısıyla mekanik havalandırma tesisatı gerekir:

Yerüstü otoparklar, açık ve kapalı pazar yerleri, depo ve antrepolar, akaryakıt ve LPG istasyonları sığınak aranmayan yapılar arasındadır. 7 Kasım 2025'ten önce ruhsat başvurusu yapılmış yapılarda talep edilirse önceki hüküm uygulanır.

Sanayi tesislerinde emsal alanı 2000 m² ve üzerindeyse üretim yapılarında sığınak aranıp aranmayacağına il idare kurulu karar verir. Sığınak istenirse kapasite bir vardiyada aynı anda çalışan en fazla personele göre belirlenir ve sığınak alanı 20 m²'den az olamaz. Gebze gibi organize sanayi bölgelerinin yoğun olduğu ilçelerde fabrika projesi bu kararla başlar. Ataşehir gibi plaza, AVM ve otoparkların yoğun olduğu ilçelerde ise zemin altı otoparkla birleşen sığınaklar öne çıkar. Hizmet verdiğimiz ilçelerin listesi İstanbul ve Kocaeli bölge sayfalarındadır.

Mevcut sığınaklarda kontrol

Değişiklikle mevcut sığınakların yürürlükten itibaren en geç bir yıl içinde idarece kontrol edilmesi, yapısal olmayan eksikler için en fazla bir yıl süre verilmesi öngörüldü. Havalandırma tarafında kontrolde şu noktalara bakılır:

• Santral barış ve koruma modunda çalışıyor mu, baypas damperi konum değiştiriyor mu?
• Koruma filtreleri (HEPA ve aktif karbon ya da kum havuzu) yerinde ya da hazır bekliyor mu?
• Çevirmeli kol yerinde ve çevrilebilir durumda mı?
• Jeneratör veya KGK fanı besleyebiliyor mu, jeneratör egzozu sığınaktan ayrılmış mı?
• Ölçülen koruma debisi kişi kapasitesine göre yeterli mi?

Mevcut santralde motor, rulman, conta ve damper onarımı için havalandırma bakım onarım hizmetimizden yararlanabilirsiniz.

Uygulama adımları

1. Keşif. Mimari proje üzerinde sığınağın net alanı, iç yüksekliği, giriş ve çıkışları, kapı tipleri, dış hava emiş ve egzoz noktaları, jeneratör yeri ve sığınağın barıştaki kullanımı belirlenir. Mevcut yapıda santral, kanal ve filtre hücrelerinin durumu yerinde incelenir.
2. Hesap. Kişi kapasitesi, koruma debisi, sızıntı payı, filtre seti, filtreler son basınçtayken basınç bütçesi, kum havuzu ölçüsü, duman tahliye debisi ve fanın elektrik gücü çıkarılır. Kanal ve menfez düzeni TS 3419 ve TS 3420 göz önüne alınarak hazırlanır.
3. İmalat. Galvaniz kanallar, menfezler, filtre hücreleri, kum havuzu difüzör boruları ve askı elemanları ölçüye göre üretilir. Kanal imalatının ayrıntıları hava kanalı imalatı sayfasındadır.
4. Montaj. Santral, filtre hücrelerinin değiştirilebileceği servis boşluğu ve çevirmeli kolun rahat döneceği mesafe bırakılarak yerleştirilir. Sığınak duvarından geçen kanal ve boruların geçişleri sızdırmaz yapılır, baypas ve kapama damperleri bağlanır.
5. Devreye alma. Barış ve koruma modunda debi ölçülür; iç basıncın dış ortama göre pozitif olduğu fark basınç ölçerle doğrulanır. Fan elle çevrilerek denenir, şebeke kesilerek jeneratör ya da KGK'ya geçiş kontrol edilir. Ölçüm sonuçları, filtre listesi ve işletme talimatı teslim dosyasına konur.
6. Bakım. G4 filtre değişimi, motor ve rulman kontrolü, damper ve conta sızdırmazlığı, çevirmeli kol mekanizması ve jeneratör deneme çalıştırması periyodik yapılır. Koruma filtrelerinin ambalajı ve raf ömrü kontrol edilir.

Sahada sık görülen hatalar

• Kişi sayısını binadan değil sığınak alanından türetip debiyi düşük hesaplamak ya da 50 ve 150 kişilik bant sınırlarını gözden kaçırmak.
• Sıradan kapıyla 50 Pa pozitif basıncı tutmaya çalışmak; sızıntı debisi koruma debisine yaklaşır ya da onu aşar.
• Fanı temiz filtre direncine göre seçmek.
• HEPA ve aktif karbon filtreleri barışta hava akımına açık bırakmak; tehdit anında kullanılacak kapasite önceden tükenir.
• Dış hava emiş ağzını jeneratör ya da otopark egzozunun yakınına koymak.
• Çevirmeli kolu duvara ya da tavana yakın monte edip tam tur dönmesini engellemek.
• Kum havuzunda yoğuşma drenajını unutmak.
• 100 m²'yi aşan sığınakta duman tahliyesini havalandırma santraline bırakmak.

Teklif için hazırlanacak bilgiler

Mimari plan ve kesit, bağımsız bölüm dağılımı ya da emsal alanı, sığınak net alanı ve yüksekliği, kapı tipi, yapının yangın tehlike sınıfı, sığınağın barıştaki kullanımı ve jeneratör durumu ön boyutlandırma için yeterlidir. Maliyeti belirleyen kalemler sığınak havalandırma fiyatları sayfasında; binanın genel taze hava ve egzoz kurgusu havalandırma sistemleri sayfasında anlatılıyor. Keşif talebi için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.