Otopark Havalandırma Hesabı

Yönetmelik Hangi Sayıyı Zorunlu Tutar?

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) otoparkta havalandırmayı alan eşiklerine bağlar. Eşikler kapalı otopark için geçerlidir:

• "Toplam alan" Bakanlığın Aralık 2024 tarihli BYKHY kılavuzuna göre yapı ruhsatına esas onaylı projede otopark olarak kullanılan alanların toplamıdır. Aynı ruhsatlı iki ayrı 580 m²'lik otopark 1160 m² sayılır ve 600 m² eşiğini geçer.
• Yönetmelik "2000 m²'yi aşan" der; tam 2000 m²'lik kapalı otoparkta mekanik duman tahliyesi zorunlu değildir, ama önerilir.
• Asansörle araç alınan otoparkta doğal havalandırma sağlanamıyorsa kılavuz, mekanik sistemin ikinci fıkradaki hava değişim şartını, yani saatte en az 10 hava değişimini sağlamasını ister. Bu durumda alan eşiği aranmaz.

Günlük havalandırma içinse Türk mevzuatında bir hava değişim sayısı yoktur. BYKHY'de otoparkla ilgili "hava değişimi" ifadesi yalnız duman tahliyesinde geçer; Otopark Yönetmeliği havalandırma hükmü içermez; iş sağlığı mevzuatındaki kimyasal maruziyet tablosunda karbonmonoksit için bir sınır değer yer almaz. "Otoparkta 4–6 hava değişimi zorunludur" ifadesi bir uygulama alışkanlığıdır. Araç bu yüzden zorunlu kuralı ve kabul görmüş yöntemleri ayrı kutularda gösterir. Maddelerin ayrıntılı özeti otopark havalandırma yönetmeliği yazısında.

Kapalı Otopark mı, Açık Otopark mı?

BYKHY madde 60/1'e göre dışa açık toplam alan döşeme alanının %5'inden fazla değilse otopark kapalı sayılır. Açıklıklar iki cephedeyse karşılıklı olmalı ve her biri gerekli toplam açıklığın yarısından büyük olmalıdır. Açıklık kuranglezden sağlanıyorsa kuranglez genişliği en az kat yüksekliği kadardır ve her ilave kat için yarım kat yüksekliği artar. 3000 m²'lik bir katta sınır 150 m²'dir: karşılıklı iki cephede 80'er m² açıklık varsa kat açık otopark sayılır ve kapalı otopark eşikleri uygulanmaz.

Günlük (CO) Havalandırma Debisi: Üç Yöntem

Yöntem A: Hava Değişim Sayısı

Q_A = n × V (m³/h). V otopark hacmi, n saatlik hava değişimidir. İngiltere yapı yönetmeliği eki Approved Document F (2021, Cilt 2, paragraf 1.39) bodrum otoparkta mekanik sistem için saatte en az 6 hava değişimi, araç kuyruğu oluşan rampa ve çıkışlarda yerel olarak saatte en az 10 hava değişimi öngörür. Yöntem hızlıdır ve trafik verisi istemez. Zayıf yanı, debinin tavan yüksekliğiyle orantılı artmasıdır: 4 m tavanlı bir katta 2,5 m tavanlı kata göre %60 daha fazla hava atılır, oysa CO üretimi değişmez.

Yöntem B: Birim Alan Başına Debi

Q_B = q_A × A (m³/h). Almanya'nın model garaj yönetmeliği (M-GarVO, 2022, §16/4) az trafikli otoparkta (örneğin konut) metrekare başına saatte en az 6 m³, diğer otoparklarda (AVM, iş merkezi, umumi otopark) en az 12 m³ egzoz sağlanırsa yarım saatlik ortalama CO'nun 100 ppm altında kalma şartını sağlanmış sayar. Tavan yüksekliğinden bağımsızdır.

Yöntem C: CO Kütle Dengesi

Tam karışımlı bir hacimde kararlı durumda üretilen CO, egzozla atılan CO'ya eşittir:

Ġ = N × ER × t (g/h)  ·  Q_C = Ġ / [ρ_CO × (C_izin − C_dış) × 10⁻⁶] / ε (m³/h)

• N: en yoğun saatte otopark içinde hareket eden araç sayısı (araç/h)
• ER: araç başına CO salımı (g/dk), t: bir aracın otopark içinde motoru çalışır durumda geçirdiği ortalama süre (dk)
• ρ_CO: CO yoğunluğu; 20 °C ve 1 atm'de 1164 g/m³
• C_izin: izin verilen CO derişimi (ppm). Approved Document F 8 saatlik ortalama için 30 ppm, rampa ve çıkış gibi noktalarda 15 dakikalık ortalama için 90 ppm verir; Alman yönetmeliği yarım saatlik ortalamada 100 ppm kullanır.
• C_dış: dış havadaki CO (ppm). Varsayılan 0'dır; kent içinde sıfır olmadığı için ölçüm varsa girilmelidir: 30 ppm sınırda 2 ppm dış hava debiyi %7 artırır.
• ε: karışım etkinliği; varsayılan 1,0. Hava hacme iyi dağılmıyorsa 1'den küçük alınır.

Tek deneysel girdi ER'dir. ASHRAE Journal'ın Şubat 2001 sayısında yayımlanan, ASHRAE araştırma projesi 945-RP'ye dayanan otopark havalandırması makalesi araç başına CO salımlarını şöyle verir (1996 araç parkı, g/dk):

Aynı makale %80 sıcak, %20 soğuk motor karışımı için ER ≈ 6,6 g/dk kullanır. Değerler 1990'ların ABD araç parkına aittir; güncel araçların CO salımı genelde daha düşük olduğundan sonuç emniyetli tarafta kalır. Makaledeki AVM örneğinde en yoğun saatte kapasitenin %40'ının hareket ettiği muhafazakâr bir kabulle hesap yapılmıştır; araç bu oranı yalnız yardımcı olarak gösterir, N'nin doğrudan girilmesini ister.

Makale ayrıca 15, 25 ve 35 ppm sınırları için birim alan başına debi veren bir bağıntı yayımlamıştır. Bu bağıntı kütle dengesinin deneyle kalibre edilmiş biçimidir ve aynı koşulda kütle dengesinin %95–102'si kadar debi verir. Araç onu bağımsız bir yöntem olarak değil, çapraz kontrol olarak yan yana gösterir.

Hangi Yöntem Seçilmeli?

Araçta varsayılan, işaretli yöntemlerin en büyüğüdür. Günlük debi için Türkiye'de zorunlu bir değer olmadığından seçim proje mühendisinindir.

Otopark Duman Tahliye Hesabı

Q_duman = n_d × V_yangın, n_d ≥ 10 (1/h). Yönetmelik en az 10 hava değişimini ister ama hangi hacmin esas alınacağını söylemez. Araç üç yorumu yan yana gösterir ve seçilen yorumu sonuçta etiketler:

• En büyük hacimli kat (varsayılan): yangının tek katta çıktığı kabulüdür. Kat, alanına göre değil hacmine göre seçilir; en geniş kat her zaman en büyük hacimli kat değildir.
• Tanımlı duman bölgesi: bir katta birden çok şaft ve bölge varsa kullanılır. Kat içi bölgeye göre boyutlandırma yönetmelikte tanımlı olmadığı için idare ve itfaiye kabulü ile CFD doğrulaması gerekir.
• Tüm otopark hacmi: en muhafazakâr yorumdur; tek katlı otoparkta zaten aynı sonucu verir.

10 hava değişimi yasal alt sınırdır, yeterlilik kanıtı değildir. Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi'nde 2022'de yayımlanan bir CFD çalışması, incelenen bodrum otoparkta saatte 10 değişimin görüş mesafesi ve CO açısından yetersiz kaldığını, 15 değişimin daha güvenli sonuç verdiğini bulmuştur. Araçta n_d 10'un altına indirilemez ama üstüne serbestçe çıkarılabilir.

Duman tahliyesi ile duman kontrolü aynı şey değildir. 10 hava değişimi dumanı seyreltip atar. Dumanı bir bölgede tutmayı amaçlayan duman kontrolünde ise bölge sınırındaki kesitte belirli bir hava hızı sağlanır; yayımlanmış Alman ve İngiliz uygulamalarında stratejiye ve bölge büyüklüğüne göre 0,3–1,0 m/s arası kesit hızları kullanılır. 40 m genişliğinde, 3 m yüksekliğinde bir kesitte 0,5 m/s hız 216.000 m³/h ister; aynı 40 × 50 × 3 m bölgede 10 hava değişimi ise 60.000 m³/h eder. Hangi stratejinin uygulanacağı projede baştan belirlenir. Koridor ve hacim duman hesabının ayrıntıları duman tahliye sistemi sayfasında; duman tahliyesinin hangi yapı ve mahallerde zorunlu olduğu duman tahliye yönetmeliği yazısında.

Ana Egzoz Fanları, Taze Hava ve Şaft

Q_egz = max(Q_günlük, Q_duman). Fanlar bu debiye göre seçilir ve en az iki eşit parçaya bölünür. İngiltere'nin yangın güvenliği eki Approved Document B (Cilt 2, paragraf 11.5) mekanik duman tahliye sisteminin iki parçadan oluşmasını, her birinin debinin %50'sini atabilmesini ve bağımsız güç kaynağıyla tek başına çalışabilmesini ister; Alman yönetmeliği de her sistemde ayrı elektrik devresinden beslenen en az iki eşit fan arar.

• Taze hava: Q_taze = r × Q_egz. Yayımlanmış uygulamalarda r %50 ile %80 arasında değişir; standart bir değer yoktur. Kalan hava rampa ve giriş açıklıklarından girer, otopark hafif negatif basınçta tutulur.
• Rampa ve giriş hızı: v = (Q_egz − Q_taze) / (3600 × A_açıklık). İngiliz uygulamasında kaçış yolu ve rampada 5 m/s, doğal taze hava girişlerinde 2 m/s üst sınır olarak kullanılır.
• Şaft ve damper kesiti: A = Q / (3600 × v). Uygulamada 8 m/s hız yaygındır; bu bir standart değeri değildir, şaftın gürültü ve basınç kaybı ayrıca kontrol edilir.
• Fan gücü: P_mil = Q × Δp / (3600 × η). Jet fanlı sistemlerde ana fan basıncı genellikle birkaç yüz Pa düzeyindedir; kanallı sistemlerde kanal kayıpları nedeniyle birkaç kat yükselir. Kanal varsa basınç kaybı ayrı hesaplanır.
• Sıcaklık sınıfı: Duman tahliye fanlarında TS EN 12101-3 sınıfları kullanılır; otoparklarda yaygın seçim F300'dür (300 °C'de 60 dakika). BYKHY bir sınıf belirtmez.

Fan tiplerine göre fiyatın nasıl oluştuğu duman tahliye fanı fiyatları başlığıyla hücreli aspiratör fiyatları sayfasında anlatılıyor.

Jet Fan Ön Adedi

Jet fanlar kanal yerine hava akımını yönlendirir: taze hava girişinden egzoz şaftına doğru itki verir. Bir jet fanın itkisi T = ρ × Q_j × v_j (N) ile kataloğundan kontrol edilir; ρ = 1,204 kg/m³, Q_j fan debisi (m³/s), v_j çıkış hızı (m/s). 1,63 m³/s debi ve 25,4 m/s çıkış hızı 49,8 N eder, yani 50 N sınıfıdır.

Adet = üst tamsayı(L_akış / L_j) × üst tamsayı(W / W_j). L_akış akış yönündeki uzunluk, W ona dik genişliktir. L_j (seri, atış mesafesi) ve W_j (paralel aralık) üreticinin itki sınıfına göre beyan ettiği değerlerdir. Yayımlanmış üretici tablolarındaki aralıklar:

Bu değerler standart değil, üretici beyanıdır; tavan yüksekliği, kirişler ve araç dizilişiyle değişir. Araç katalog değeri girilmezse küçük ve büyük mesafeyle iki sonuç verir. Kontroller:

• Bir kattaki jet fanların toplam debisi o katın egzoz debisini aşmamalıdır.
• İki jet fan arasındaki yatay mesafe genellikle 8 m'den az tutulmaz.
• Emiş tarafı en yakın engelden en az 1 m, atış tarafı en az 2,5 m uzakta olmalıdır; üretici yayınlarına göre jet doğrudan park etmiş araçların üzerine üflüyorsa verim yaklaşık yarıya düşer.

BYKHY ve Bakanlık kılavuzunda CFD şartı yoktur. Ancak jet fan yerleşiminin, ölü bölgelerin ve kaçış yollarındaki görüş mesafesinin doğrulanması CFD analiziyle yapılır ve idare ya da itfaiye bu analizi isteyebilir. Jet fanlı ve kanallı sistemin tavan altı yükseklik, ana fan basıncı, hava dağılımı, yangın modu ve bakım bakımından karşılaştırması otopark havalandırma sistemleri sayfasında.

CO Sensörü Sayısı ve Kontrol

n_sensör = üst tamsayı(A_kat / A_s). Üretici yayınlarında sensör başına yaklaşık 400 m² kapsama alanı verilir. Kapsama bir yarıçapla tanımlanmışsa sensör başına alan π × r² değil, kare yerleşimde 2 × r² alınır: daireler alanı boşluksuz örtmez. 15,2 m yarıçap sensör başına 726 m² değil 462 m² demektir.

• CO, Alman yönetmeliğinde zeminden 1,50 m yükseklikte ölçülür; sensörler bu yükseklikte konur.
• LPG'li araç kabul eden otoparkta ayrıca zemin seviyesinde LPG algılama gerekir (BYKHY 60/4).
• Alman yönetmeliği büyük ve yoğun otoparklarda CO 250 ppm'i aştığında sesli ve ışıklı "garajı terk edin" uyarısı ister.
• Kademeli kontrolde düşük CO'da fanlar düşük devirde, eşik aşılınca tam devirde çalışır; yangın sinyali CO kontrolünü her zaman devre dışı bırakır.

Çözümlü Örnek: İki Bodrum Katlı Otopark

1. Hacim: B1 = 3200 × 3,20 = 10.240 m³; B2 = 3000 × 3,00 = 9.000 m³. Toplam alan 6200 m², toplam hacim 19.240 m³, en büyük hacimli kat B1.
2. Mevzuat: 6200 > 600 m² → yağmurlama, yangın dolabı, itfaiye su alma ağzı; 6200 > 2000 m² → bağımsız mekanik duman tahliyesi, en az 10 hava değişimi.
3. Günlük debi: A: 6 × 19.240 = 115.440 m³/h. B: 12 × 6200 = 74.400 m³/h (konut kabulüyle 37.200 m³/h). C: Ġ = 112 × 6,6 × 2 = 1478 g/h; Q = 1478 / (1164 × 30 × 10⁻⁶) ≈ 42.300 m³/h (saatte yaklaşık 2,2 değişim). Çapraz kontrol (25 ppm): bağıntı 49.500, kütle dengesi 50.800 m³/h.
4. Duman debisi: 10 × 10.240 = 102.400 m³/h. Tüm otopark hacmi esas alınsaydı 192.400 m³/h olurdu (%88 fazla).
5. Ana fan: Günlük debi A yöntemiyle seçilirse Q_egz = max(115.440; 102.400) = 115.440 m³/h, yani 2 × 57.720 m³/h. Günlük debi C yöntemiyle seçilirse Q_egz = 102.400 m³/h, yani 2 × 51.200 m³/h ve fan başına mil gücü (51.200 / 3600) × 300 / 0,60 ≈ 7,1 kW; motor bir üst standart güçten seçilir.
6. Taze hava ve rampa: 0,70 × 102.400 = 71.680 m³/h mekanik taze hava; kalan 30.720 m³/h rampadan girer: 8,53 m³/s / 14,4 m² = 0,59 m/s, 2 m/s sınırının altında.
7. Şaft: egzoz 102.400 / 3600 / 8 = 3,56 m² net; taze hava 71.680 / 3600 / 8 = 2,49 m² net.
8. Jet fan (B1, 64 × 50 m): 15 × 35 m aralıkla üst tamsayı(64/35) × üst tamsayı(50/15) = 2 × 4 = 8 adet; daha sık aralık beyan eden bir üreticinin 8 × 25 m değeriyle 3 × 7 = 21 adet. B2 (60 × 50 m) aynı aralıkla 8 adet. Toplam jet debisi 8 × 1,63 × 3600 = 46.944 m³/h, kat egzozunun altında. Sonuç "kat başına 8–21 adet, kesin sayı CFD ile".
9. CO sensörü: 400 m² kabulüyle B1'de 8, B2'de 8, toplam 16; 15,2 m yarıçap ve kare yerleşimle 7 + 7 = 14.

Sık Yapılan Hatalar

• Duman debisini tüm otopark hacmine göre hesaplamak ve bunu yorum olarak belirtmemek; ya da tersine en geniş katı seçip daha yüksek tavanlı, daha büyük hacimli katı gözden kaçırmak.
• CO debisini araç sayısından bağımsız hesaplamak. İnternetteki bazı hesap araçlarında CO üretimi araç sayısıyla çarpılmaz; 100 araçlık ve 1000 araçlık otopark aynı debiyi alır.
• Yüksek tavanlı katta 6 hava değişimini sorgusuz uygulamak. Debi tavan yüksekliğiyle büyür, CO üretimi büyümez.
• Tek ana fan kullanmak ve fan arızasında sistemin yarı kapasiteyle çalışmayı sürdüremeyeceğini gözden kaçırmak.
• Taze havayı unutmak: rampadan giren hava 5 m/s'yi aşar, kapılar zor açılır, kaçış yolu rüzgâr tüneline döner.
• Jet fanı park yerlerinin üzerine üfleyecek biçimde asmak; itkinin yarısı kaybolur.
• 10 hava değişimini duman kontrolü sanmak. Seyreltme ile bölgede tutma farklı debiler ister.
• Sensör sayısını π × r² ile hesaplamak; örnekte 14 yerine 10 sensör çıkar, köşeler kör kalır.

Excel ve PDF Çıktısı

"Excel'e aktar" düğmesi kat tablosunu, yöntem sonuçlarını, fan ve şaft hesaplarını ve kontrol listesini formülleriyle birlikte .xlsx olarak indirir; kat alanı ya da yükseklik değiştiğinde Excel bütün sonuçları yeniden hesaplar. Mevzuat kontrolleri ayrı bir sayfada "uygun / uygun değil" bayrağı olarak durur; örneğin 2000 m²'yi aşan kapalı otoparkta 10'un altında bir hava değişimi girilirse sonuç sessizce düzeltilmez, uyarı bayrağı görünür. PDF çıktısı hesap raporuna eklenecek biçimde adım adım çözümü ve kaynak maddelerini içerir.

Projeden Uygulamaya

Jet fanlı ya da kanallı otopark sistemlerinin keşfi, fan seçimi ve montajı otopark havalandırma sistemleri hizmetimizin konusudur; AVM ve plaza otoparkları bina havalandırmasıyla birlikte ofis, AVM ve otel havalandırması kapsamında ele alınır. Kompartıman geçişlerindeki damper ihtiyacı yangın damperi sayfasında. İstanbul ve Kocaeli'deki otoparklar için kat planı ve araç kapasitesiyle birlikte iletişim sayfasındaki formdan keşif isteyebilirsiniz.

İlgili hesap araçları: koridor, atrium ve depo duman debisi için duman tahliye hesabı, şaft ve kanal basınç kaybı için hava kanalı hesabı, ana fanın motor gücü ve devri için salyangoz fan hesabı, merdiven kovası için merdiven basınçlandırma hesabı.

Dayanılan Kaynaklar

• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, maddeler 60, 85/5, 88/3, 96/2-c, 164/2, 165/1-c (mevzuat.gov.tr güncel metni) ve Bakanlığın BYKHY Kılavuzu (Aralık 2024)
• Otopark Yönetmeliği, madde 4/1-ç (binek otomobil başına en az 20 m²) ve madde 5/1-h-4 (net iç yükseklik en az 2,10 m)
• Approved Document F, Cilt 2 (İngiltere, 2021), paragraf 1.38–1.40; Approved Document B, Cilt 2, paragraf 11.4–11.5
• Muster-Garagen- und Stellplatzverordnung (Almanya, 2022), §16 ve §17
• ASHRAE Journal, Şubat 2001, kapalı otopark havalandırması (ASHRAE 945-RP)
• Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi 27(3), 2022, yer altı otoparklarında jet fan ve hava değişim sayısı üzerine CFD çalışması