Havalandırma Temizliği Nasıl Yapılır? Kanal Temizliği Yöntemleri

Bir havalandırma kanalının içi, binanın en az görülen yüzeyidir. Menfezin çevresindeki gri leke ya da dönüş ızgarasının arkasında görülen toz tabakası yalnızca ipucudur; kanalın on metre içerisinde ne olduğunu dışarıdan söylemek mümkün değildir. Bu yüzden düzgün bir havalandırma temizliğinin ilk aleti fırça değil kameradır.

Kanal temizliği, besleme, dönüş ve egzoz kanallarının içinde ve bu kanallara bağlı cihazlarda biriken toz, lif, kir, biyolojik kalıntı ya da yağın, sistem sökülmeden servis kapaklarından kanala girilerek mekanik olarak çözülmesi ve negatif basınç altında toplanıp binadan uzaklaştırılmasıdır. "Havalandırma temizliği" ise bunun bütün sistemi kapsayan adıdır: kanalların yanında hava giriş panjuru, klima santralinin filtre ve batarya bölmeleri, fanlar, damperler, susturucular ve menfezler de temizlik kapsamına girer.

Hangi hat, hangi kir?

Temizlik yöntemi önce hattın ne taşıdığına göre ayrılır:

• Genel bina havalandırması (ofis, okul, otel, AVM): Kuru toz, lif ve şantiye tozu. Mekanik fırçalama ve vakumla toplanır.
• Klima kanalları ve santral: Toza ek olarak, batarya ve drenaj tavası çevresinde yoğuşma suyuna bağlı biyolojik büyüme riski. Kanallı klimalarda bu işin adı klima kanal temizliğidir ve klima montajı ve bakımı kapsamında yapılır.
• Mutfak egzozu: Yağ tabakası ve yangın riski. Yöntemi, kimyasalları ve sıklığı ayrıdır; restoran baca temizliği ve davlumbaz temizliği yazılarında anlattık.
• Endüstriyel proses kanalları: Yapışkan boya kalıntısı, metal tozu, kaynak dumanı ya da lif. Kirin cinsine göre kazıma, kuru buz veya kimyasal temizlik gerekir.

Temizlik gerekip gerekmediği nasıl anlaşılır?

Temizlik kararı tahminle değil incelemeyle verilir. İnceleme servis kapaklarından görsel olarak ya da kanalın içine sokulan kameralı bir robotla yapılır; kayıt temizlik sonrası karşılaştırma için saklanır. Avrupa standardı TS EN 15780, havalandırma sistemlerinin temizlik durumunun nasıl değerlendirileceğini, kullanım amacına göre temizlik kalite sınıflarını ve değerlendirme yöntemlerini tarif eder. Almanya'da yaygın uygulanan VDI 6022 ise hijyen muayenesini nemlendirmesiz sistemlerde üç yılda, nemlendirmeli sistemlerde iki yılda bir öngörür.

Sahada şu belirtiler incelemenin öne alınması gerektiğini gösterir:

• Menfez ve anemostatların çevresinde kararma, sistem çalışınca toz ya da küf kokusu.
• Debinin düşmesi, filtre fark basıncının olağandan hızlı artması.
• Kanal içinde nem, su izi ya da paslanma.
• İnşaat veya tadilat sonrası sistemin şantiye tozuyla çalışmış olması.
• Su baskını, yangın ya da haşere ve kemirgen bulgusu.

Havalandırma temizliği adım adım

1. Keşif ve kanal haritası: Proje varsa üzerinden, yoksa sahada kanal güzergâhı çıkarılır; ana hatlar, branşmanlar, damperler, susturucular ve mevcut servis kapakları işaretlenir. Kameralı ön inceleme bu aşamada yapılır.
2. Planlama ve koordinasyon: Hangi bölümün hangi gün temizleneceği, mahal kullanım saatlerine göre belirlenir; çoğu iş gece ya da hafta sonu yapılır. Kanaldaki toz duman dedektörlerini tetikleyebileceği için ilgili yangın algılama bölgeleri bina yönetimiyle birlikte geçici olarak devreden çıkarılır ve iş bitince yeniden devreye alınır.
3. Sistemi durdurma ve mahal koruma: Fanlar ve santral durdurulur, elektrik panosunda kilitlenir. Temizlik yapılacak menfezlerin altındaki eşya ve zemin örtülür.
4. Negatif basınç: Temizlenecek kanal bölümü, HEPA filtreli bir vakum ünitesine (negatif hava makinesi) bağlanır. Bölümün iki ucu balon ya da plakayla kapatılır. Böylece fırçanın çözdüğü toz mahale değil toplayıcıya gider.
5. Erişim: Mevcut servis kapakları açılır; yeterli değilse kanala yeni erişim kapakları açılır ve iş sonunda sızdırmaz kapaklarla kapatılır. Kanal sistemlerinde servis kapaklarının yeri ve yapısı için TS EN 12097 esas alınır.
6. Kiri çözme: Kanal kesitine uygun çapta ve sertlikte döner fırça, basınçlı hava kamçısı ya da hava topu veya fırçalı robot ile yüzeydeki birikinti çözülür. Fırça vakum ünitesinin yönüne doğru ilerletilir.
7. Toplama: Çözülen kir vakum ünitesinde toplanır; menfez ağızları ve servis kapağı çevresi temas vakumuyla temizlenir.
8. Bileşenler: Menfez ve anemostatlar ayar konumları işaretlenerek sökülür ve yıkanır. Damperler temizlenip çalışması kontrol edilir; yangın damperlerinde sigortanın ve kapanmanın engellenmediği doğrulanır. Klima santralinde filtreler değiştirilir, batarya uygun deterjan ve düşük basınçlı suyla yıkanır, drenaj tavası ve gider temizlenir, fan çarkı ve gövdesi silinir.
9. Dezenfeksiyon (gerekiyorsa): Biyolojik bulgu varsa, yalnız mekanik temizlikten sonra ve Sağlık Bakanlığı ruhsatlı bir biyosidal ürünle uygulanır. Temizlenmemiş bir kanala dezenfektan sıkmak kiri ortadan kaldırmaz.
10. Kapanış ve kontrol: Kapaklar kapatılır, bölge dedektörleri devreye alınır, sistem çalıştırılır, menfez ayarları ve debiler kontrol edilir, son kamera kaydı alınır ve rapor hazırlanır.

Kanal ve kir türüne göre yöntem seçimi

Havalandırma kanalı temizleme robotu ne yapar?

Sahada iki tür robot kullanılır. İnceleme robotu, kamerası ve ışığıyla kanalın içinde ilerleyip görüntü kaydeder; temizlik öncesi tespit ve sonrası doğrulama için kullanılır. Temizlik robotu ise tekerlekli ya da paletli gövdesine bağlı döner fırçayla kanal yüzeyini fırçalar; operatör robotu kablolu kumandayla ve kamera görüntüsünü izleyerek yönlendirir.

Robotun sınırları da bilinmelidir. Küçük çaplı yuvarlak kanallara giremez, dikey şaftlarda ilerleyemez ve sık dirsekli hatlarda takılır; bu bölümlerde döner fırçalı makine ya da hava kamçısı kullanılır. Robot kendi başına toz toplamaz: fırçanın çözdüğü kir ancak hat negatif basınç altındaysa vakum ünitesine taşınır. Bu yüzden robotlu temizlik teklifi, negatif basınç düzenini ve toplama ünitesini de içermelidir.

Temizliğin doğru yapıldığı nasıl doğrulanır?

• Önce ve sonra kayıt: Aynı noktalardan alınmış kamera görüntüleri karşılaştırılır.
• Görsel değerlendirme: TS EN 15780'de tarif edilen yöntemle, temizlenen yüzeylerde gözle görülür birikinti kalmadığı kontrol edilir.
• Toz ölçümü: Gerektiğinde yüzeyden toz örneği alınır. ABD'de NADCA'nın ACR standardındaki vakum testi, temizlenmiş yüzeyde 100 cm² alandan toplanan tozun 0,75 mg'ın altında kalmasını ölçüt alır.
• İşletme kontrolü: Menfez debileri, damper konumları ve filtre fark basınçları temizlik öncesi değerlerle karşılaştırılır.
• Rapor: Kanal planı üzerinde temizlenen bölümler, açılan kapakların yerleri, fotoğraflar, değiştirilen filtreler ve tespit edilen hasarlar (yırtık fleks, gevşek bağlantı, çalışmayan damper) listelenir.

Banyo, mutfak ve küçük aspiratörlerde temizlik

Konut ve küçük işyerlerindeki banyo ve mutfak aspiratörleri için sık sorulan "banyo havalandırma temizliği nasıl yapılır" sorusunun cevabı kısadır:

1. Aspiratörün elektriği sigortadan kesilir.
2. Ön kapak ya da ızgara sökülür, ılık sabunlu suyla yıkanır ve kurutulur.
3. Fan kanatları ve gövde iç yüzeyi nemli bir bezle silinir; motor ve elektrik bağlantıları ıslatılmaz.
4. Fanın arkasındaki kanal ağzı ulaşılabildiği kadar elektrik süpürgesiyle çekilir.
5. Kapak takılır, elektrik açılır ve fanın çekip çekmediği bir kâğıt parçasıyla kontrol edilir.

Fan temizlendiği hâlde çekmiyorsa sorun çoğunlukla kanaldadır: ezilmiş bir fleks boru, bağlı olduğu şönt bacadaki tıkanıklık ya da çatı çıkışındaki kapak. Mutfak aspiratörlerinde metal yağ filtreleri sıcak suyla ve yağ çözücüyle yıkanır; karbon filtreler yıkanmaz, değiştirilir.

Sıklık ve bakım planı

Temizlik sıklığı tek bir takvimle verilemez; inceleme sonucuna, binanın kullanımına ve filtre düzenine göre belirlenir. Periyodik incelemenin yasal tarafı için havalandırma periyodik kontrol yönetmeliği, fan, kayış ve filtre kontrolleri için havalandırma bakımı nasıl yapılır yazısına bakabilirsiniz. Mutfak egzozunun sıklığı ayrıca baca temizliği kaç ayda bir yapılır yazısında ele alındı.

Ofis, otel, AVM ve fabrikalarda kanal, santral ve fan temizliğini periyodik bakımla birlikte havalandırma bakım onarım kapsamında; restoran ve endüstriyel mutfak hatlarında baca ve davlumbaz temizliği kapsamında yapıyoruz. Bir çatı tipi santralde iç hücre ve filtre bölümünün nasıl temizlendiğini çatı tipi klima santrali bakımı sayfasında görebilirsiniz. Temizlik maliyetini belirleyen kalemler baca temizliği fiyatları sayfasında; keşif talebi için iletişim sayfası kullanılabilir.

Bina havalandırma temizliği: ortak kolonlar ve çatı fanları

Apartman, iş hanı ve otel gibi çok katlı binalarda banyo ve WC egzozları çoğunlukla ortak bir kolonda toplanır ve çatıdaki bir fanla ya da doğal çekişle atılır. Temizlik bu yüzden tek tek aspiratörlerden çok bu ortak hattın temizliğidir: çatı fanı ya da başlığı sökülüp çarkı ve gövdesi temizlenir, kolon yukarıdan aşağıya fırçalanır, dipte biriken kalıntı alt temizleme kapağından alınır ve katlardaki bağlantı ağızları ile geri tepme klapeleri kontrol edilir. Klapesi olmayan ya da sıkışmış bağlantılarda bir dairenin havası komşu daireye geçebilir.

Havalandırma boşluğu temizliği

Eski binalarda banyo ve mutfak pencerelerinin açıldığı hava boşluğu zamanla atık, kuş yuvası ve molozla dolar; dipte biriken malzeme nem ve koku kaynağı olur. İş, dipteki erişim kapısından ya da çatıdan iple indirilen kovayla yapılır, iş bitince çatı ağzına kuş teli takılır. Boşluğa inilecekse emniyet kemeri ve yaşam hattı gibi yüksekte çalışma önlemleri alınmadan çalışılmaz; dipte çürümüş atık varsa boşluk önce havalandırılır. Boşluğun ölçü ve kullanım kuralları havalandırma sistemleri yönetmeliği yazısında.

Klima kanal temizliği nasıl yapılır: iç ünite, plenum ve dönüş hattı

Kanallı split ve VRF kanal tipi iç ünitelerde kir, genel havalandırma kanalından farklı noktalarda toplanır: iç ünitenin filtresi ve bataryası, yoğuşma tavası, menfezlere dağıtım yapan plenum kutuları ve asma tavan arasının dönüş havası olarak kullanıldığı düzenlerde tavan boşluğunun kendisi. Temizlik bu yüzden üniteden başlar:

• Elektrik kesilir; filtre sökülür, yıkanır ya da değiştirilir.
• Batarya lamelleri yatırılmadan uygun temizleyiciyle temizlenir; yoğuşma tavası ve tahliye hattı açılır, varsa drenaj pompası su dökülerek denenir.
• Fan çarkı ve salyangoz gövdesi fırça ve vakumla temizlenir.
• Plenum kutuları ve kısa besleme kanalları menfez sökülerek fırça ve vakumla temizlenir; iç yüzeyi yalıtımlı kutularda yalıtım ıslatılmaz.
• Asma tavan dönüş boşluğu kullanılıyorsa tavan arasındaki inşaat tozu ve lif de vakumlanır; aksi hâlde temizlenen ünite kısa sürede yeniden kirlenir.

İş sonunda ünite çalıştırılır, menfez debileri ve yoğuşma tahliyesi kontrol edilir. Kanal tipi iç ünitelerin periyodik bakımı VRF klima bakımı nasıl yapılır yazısında, servis kapsamı VRF klima servisi sayfasında.