Havalandırma Bakımı Nasıl Yapılır? Fan, Kayış, Filtre Kontrolü

Bakım ekibi çatıya ya da teknik hacme alet çantasından önce bir önceki bakımın kayıt föyüyle çıkar. Havalandırma bakımı, fanın dönüp dönmediğine bakmak değildir; motorun çektiği akımın, filtrenin direncinin ve menfezlerden çıkan havanın bir önceki bakıma ve projedeki değere göre nereye gittiğini ölçmektir. Bu yazıda bir mekanik havalandırma tesisatında bakımın sahadaki sırasını, her adımda neye bakıldığını ve hangi bulgunun hangi müdahaleyi gerektirdiğini anlatıyoruz. Anlatım; salyangoz fan, hücreli aspiratör, kanal tipi fan ve çatı fanıyla çalışan besleme ve egzoz hatları içindir. Klima santrali ve VRF için ayrı rehberler var: klima santrali bakımı ve VRF klima bakımı.

Sahaya çıkmadan: kayıt, proje ve ölçüm çantası

Bakımın değeri karşılaştırmadan gelir. Bu nedenle sahaya şunlarla çıkılır:

• Önceki bakım kaydı: fan başına akım, devir, fark basınç ve debi değerleri. İlk bakımsa bu değerler o gün alınır ve sonraki bakımların referansı olur.
• Proje ya da fan listesi: her fanın tasarım debisi ve basıncı, motor gücü, etiket akımı. Projesi olmayan tesisatta fan etiketlerinin fotoğrafı ilk bakımda arşive alınır.
• Ölçüm aletleri: pens ampermetre, izolasyon direnci ölçer (megger), devir ölçer, dijital fark basınç ölçer, pervaneli ya da sıcak telli anemometre veya debi davlumbazı, termal kamera, gerekirse titreşim ölçer.
• Sarf malzemesi: uygun gres, yedek kayış takımı, filtre, kablo pabucu, esnek bağlantı bezi.

1. Enerjiyi kes, kilitle, etiketle

Fanın şalteri kapatılır, panoda kilitlenir ve üzerine bakımda olduğunu gösteren etiket asılır. Yalnız kumandadan durdurmak yeterli değildir; otomasyon ya da zaman programı fanı her an yeniden çalıştırabilir. Çatı fanlarında ve egzoz hatlarında enerji kesilse bile rüzgâr ya da baca çekişi çarkı döndürebilir, bu yüzden çark elle sabitlenir. Yangın anında çalışan duman tahliye ve basınçlandırma fanlarında işe başlamadan yangın paneli tarafına bilgi verilir; bu fanların bakımında dikkat edilecekler duman tahliye sistemi ve merdiven basınçlandırma sistemi sayfalarında.

2. Fan gövdesi, çark ve titreşim takozları

Servis kapağı ya da emiş ağzı açılarak çarka bakılır. Aranan üç şey vardır: kanatlarda birikim, kanatlarda çatlak ya da ezilme ve göbeğin mile oturuşu. Kirlenme çarkı dengesiz yükler; balansı bozulan çark rulmanı ve gövde kaynaklarını yorar. Mutfak egzozundaki salyangoz fanlarda kanat içinde yağ ve is birikir, tozlu üretim alanında ise kanadın hücum kenarı aşınır.

• Çark elle çevrilir: gövdeye sürtme, mil boşluğu ve yatakta takılma hissedilir.
• Dönüş yönü gövde üzerindeki okla karşılaştırılır. Ters dönen radyal fan hava basar ama debisi belirgin düşer; bu hata çoğu zaman motor değişiminden sonra ortaya çıkar.
• Titreşim takozlarının ezilmesi, yağlanıp şişmesi ve cıvatalarının gevşemesi kontrol edilir.
• Fan ile kanal arasındaki esnek bağlantı (brezent) yırtık ya da gergin mi bakılır. Gergin bağlantı titreşimi kanala taşır, yırtık bağlantı emişte hava çeker.

3. Kayış ve kasnak grubu

Kayışlı fanlarda arızaların büyük kısmı bu gruptan çıkar. Kontrol sırası:

1. Gerginlik: Kayış, iki kasnak arasındaki açıklığın ortasından bastırılır. Pratikte kullanılan ölçü, açıklığın her 1 metresi için yaklaşık 16 mm sapmadır; üreticinin gerginlik aleti ya da frekans ölçeri varsa onun değeri esas alınır. Gevşek kayış kayar, ısınır ve parlar; fazla gergin kayış rulmanı ve mili zorlar.
2. Hiza: Motor ve fan kasnağının alın yüzeylerine cetvel ya da lazer hizalama aleti dayanır. Kaçık kasnak kayışın bir yanağını yer.
3. Aşınma: Kayışta çatlak, yanak aşınması ve parlama, kasnakta kanal içi aşınma aranır. Aşınmış kasnağa takılan yeni kayış kısa sürede bozulur.
4. Değişim: Çok kayışlı tahrikte kayışlar tek tek değil takım hâlinde değiştirilir. Yeni kayış bir süre çalıştıktan sonra uzar; ilk çalışmadan sonra gerginlik yeniden ayarlanır.

4. Rulmanlar ve yataklar

Rulman önce dinlenir: düzenli uğultu normaldir, tıkırtı ve hırıltı değildir. Çalışırken termal kamerayla yatak sıcaklığı alınır ve iki yatak birbiriyle karşılaştırılır; biri belirgin sıcaksa yağlama ya da hiza sorunu vardır. Gresörlüklü yataklarda üreticinin öngördüğü miktar ve aralık uygulanır. Fazla gres de az gres kadar zararlıdır, yatağı ısıtır. Kapalı (ömür boyu yağlı) rulman greslenmez; ses veriyorsa değiştirilir.

5. Motor ve pano ölçümleri

Motor akımının etiket değerinin çok altında kalması da bir bulgudur: kayış kayıyor, damper kapalı kalmış ya da kanal bir yerde ayrılmış olabilir.

6. Hava tarafı: filtre, damper, panjur, menfez

Filtre, temiz ve kirli durumdaki direnci arasındaki farkla izlenir. Filtre hücresindeki fark basınç göstergesi okunur; gösterge yoksa iki yandan ölçü alınır. Üreticinin verdiği son basınca yaklaşan filtre değiştirilir; görüntüsü temiz diye bekletilmez. Yeni filtrenin sınıfı (EN ISO 16890'a göre ISO Coarse, ePM10, ePM2,5 ya da ePM1) eskisiyle aynı olmalıdır; daha sıkı filtre takmak fanın debisini düşürür.

• Motorlu damperlerde aktüatörün tam açık ve tam kapalı konuma gittiği kumandadan denenir; mekanik bağlantı kolunun kaymadığına bakılır.
• Dış hava panjurunun kanatları ve arkasındaki kuş teli temizlenir; yaprak ve tüyle kapanmış tel, filtre kadar direnç yaratır.
• Menfez ve anemostatların ayar klapeleri yerinde mi bakılır. Kullanıcıların ses ya da cereyan nedeniyle kapattığı menfezler hattın dengesini bozar.

7. Debi ve basınç ölçümü

Bakımın sonucunu gösteren değer debidir. Kanalda yeterli düz boy varsa ölçüm noktalarından pitot tüpü ya da anemometreyle kesit taranır; menfezlerde debi davlumbazı kullanılır. Ölçüm ve değerlendirme yöntemi için EN 12599 standardı esas alınır. Ölçülen debi projedeki değerle karşılaştırılır:

• Debi düşük, fan akımı düşükse: kayış kayması, kapalı damper ya da kanalda ayrılma.
• Debi düşük, fan akımı yüksek ve fark basınç yüksekse: tıkalı filtre ya da kirlenmiş çark.
• Debi düşük ve her şey normal görünüyorsa: fan hattın gerçek direncine göre küçük seçilmiş olabilir. Bu durumda fanın yeniden seçimi gerekir; ön hesap için fan seçim hesabı aracı kullanılabilir.

Bakım sonunda devreye alma

1. Kapaklar, koruma kafesleri ve kayış muhafazası yerine takılır; alet ve bez fanın içinde unutulmamış mı bakılır.
2. Kilit ve etiket bakımı yapan kişi tarafından kaldırılır.
3. Fan kısa çalıştırılıp dönüş yönü ve ses dinlenir, ardından sürekli çalışmaya alınır.
4. Yük altında akım, devir ve debi yeniden ölçülür; bakım öncesi değerlerle birlikte kayda yazılır.
5. Kayıtta değişen parçalar, bir sonraki bakımda bakılacak noktalar ve sahip tarafından bilinmesi gerekenler (ör. yakında değişecek kasnak) ayrı satırda belirtilir.

Bakım, temizlik ve periyodik kontrol: üç ayrı iş

Restoran ve endüstriyel mutfak hatlarında yağ birikimi fan bakımını doğrudan etkiler; çarkı yağ tutan bir egzoz fanının bakımı, hattın temizliğiyle birlikte planlanmalıdır. Bu iş baca ve davlumbaz temizliği kapsamındadır.

Tesis tipine göre ilk bakılacak yer

• Restoran ve kafe egzozu: fan çarkındaki yağ ve fan gövdesinin drenajı; ayrıntılar restoran havalandırma sistemleri sayfasında.
• Kapalı otopark: jet fanların ve ana egzoz fanlarının CO sensörüne göre devreye girdiği senaryo; otopark havalandırma sistemleri.
• Tozlu üretim ve kaynakhane: filtre ünitesinin fark basıncı ve emiş ağızlarındaki hız; endüstriyel havalandırma sistemleri.
• Ofis, AVM, otel: filtre ve menfez debileri, gürültü şikâyeti olan bölümler; ofis, AVM ve otel havalandırması.

Parça değişimi gerektiğinde

Bakımda çarkı çatlamış, gövdesi korozyona uğramış ya da motoru tekrar tekrar arıza veren bir fanın değişimi gündeme gelir. Yeni fan, eski fanın etiketine göre değil hattın ölçülen direncine göre seçilmelidir. Hücreli aspiratörlerde motor ve kabin seçeneklerine göre maliyet kalemleri hücreli aspiratör fiyatları sayfasında; fan tiplerinin farkları salyangoz fan nedir ve hücreli aspiratör nedir yazılarında. Fan montajının kendisi için salyangoz fan montajı nasıl yapılır yazısına bakabilirsiniz.

İstanbul ve Kocaeli'deki tesisler için periyodik bakım, arıza ve fan değişimi işlerini havalandırma bakım onarım hizmeti kapsamında yürütüyoruz; hizmet verilen ilçeler İstanbul ve Kocaeli bölge sayfalarında. Bakım kaydı ya da fan etiket fotoğraflarıyla birlikte iletişim sayfasından keşif talebi iletebilirsiniz.