Salyangoz Fan Nedir? Çeşitleri ve Kullanım Yerleri

Salyangoz fan, havayı ekseni boyunca emip dönen bir çarkla dışarı doğru savuran, sonra gövdesinin içinde toplayarak eksene dik bir ağızdan çıkaran fandır. Adını çarkı saran ve çıkış ağzına doğru giderek genişleyen kıvrık gövdeden alır: bu gövde yandan bakıldığında bir salyangoz kabuğunu andırır. Teknik dilde santrifüj fan ya da radyal fan denir; üç ad da aynı makineyi anlatır. Kanal direncini, filtreyi ve bacayı yenmesi gereken hemen her havalandırma hattında, ister açıkta ister ses yalıtımlı bir kabinin içinde, bir salyangoz fan çalışır.

Aşağıda fanın nasıl çalıştığını, piyasadaki çeşitlerini ve bu çeşitlerin sahada neden farklı davrandığını anlatıyoruz. Fanın sayısal seçimi, yani debi, basınç ve motor gücünün bulunması, fan seçim hesabı sayfasında adım adım çözülüyor.

Salyangoz fan nasıl çalışır?

Hava fana, çarkın merkezindeki giriş ağzından mil ekseni doğrultusunda girer. Dönen çarkın kanatları havayı yakalar ve merkezkaç etkisiyle dış çevreye doğru hızlandırır. Kanat uçlarından yüksek hızla çıkan hava salyangoz biçimli gövdenin içinde toplanır. Gövdenin kesiti çıkış ağzına doğru büyüdükçe havanın hızı düşer ve bu hızın bir bölümü statik basınca dönüşür. Sonuçta hava, girdiği yöne dik bir ağızdan, kanal direncini yenebilecek basınçla çıkar.

Bu basınç dönüşümü salyangoz fanı aksiyel (pervane tipi) fandan ayıran asıl özelliktir. Aksiyel fanda hava eksene paralel geçer; fan aynı boyutta daha çok hava taşır ama daha az basınç üretir. Filtre, uzun kanal, dirsek, susturucu ve bacanın arka arkaya dizildiği hatlarda bu yüzden salyangoz fan seçilir.

Parçaları

• Gövde (volüt): Çarkı saran, kesiti çıkışa doğru büyüyen sac gövde. İki yan sac ile bunların arasına bükülen sırt sacından oluşur; çıkış ağzı kanala flanşla ya da esnek bağlantıyla bağlanır.
• Çark: İki disk arasına dizilmiş kanatlardan oluşur. Sahada "pervane" denen parça budur ve fanın karakterini kanatlarının biçimi belirler.
• Giriş konisi: Havayı çarkın gözüne düzgün yönlendiren huni. Çark ile koni arasındaki boşluk bozulursa verim düşer.
• Mil, rulman ve yataklar: Kayışlı fanlarda çark ayrı bir mil üzerinde, rulman yataklarıyla taşınır.
• Motor ve tahrik: Çark ya doğrudan motor miline takılır ya da kayış-kasnakla döndürülür.
• Kaide ve titreşim takozları: Fanı zemine, konsola ya da kabine bağlar ve titreşimin binaya geçmesini sınırlar.

Salyangoz fan çeşitleri

Piyasada salyangoz fanlar dört ölçüte göre adlandırılır: kanat biçimi, tahrik şekli, emiş sayısı ve gövde malzemesi. Bir teklifte ya da katalogda bu dört bilginin dördü de yazılı olmalıdır; "salyangoz fan" ifadesi tek başına bir ürünü tarif etmez.

Kanat biçimine göre

Kanat çıkış açısı fanın verimini, gürültüsünü ve motor yükünün nasıl değiştiğini belirler. 07.02.2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan fan tebliği (SGM-2026/2), kanat çıkış açısı 50 dereceye kadar olan çarkları geriye eğimli, 50 ile 90 derece arasındakileri geriye meyilli, 90 dereceyi aşanları öne eğimli olarak tanımlar.

Verim değerleri Çankaya Üniversitesi ME415 fan ders notunda ve bir fan üreticisinin santrifüj fan karakteristikleri bülteninde verilen en iyi verim noktası değerleridir; fan bu noktadan uzakta çalışıyorsa gerçek verim daha düşüktür. "Sık kanatlı" ve "seyrek kanatlı" adları bir standarttan gelmez, piyasa adlandırmasıdır; emin olmak için çarkın kanat açısına bakılır.

Tahrik şekline göre

• Direkt akuple: Çark motor miline takılıdır. Kayış kaybı ve kayış bakımı yoktur; devir motorun devridir, ayar için frekans invertörü gerekir.
• Kayış-kasnaklı: Motor yanda durur, devir kasnak çaplarıyla belirlenir. Sahada devir değiştirmek kolaydır; buna karşılık kayış gerginliği ve aşınması düzenli kontrol ister. AB 327/2011 tüzüğünün ölçüm ekinde, verim hesabında düşük verimli kayış tahriki için 1 kW ve altındaki fanlarda %89, 5 kW ve üstünde %96 varsayılan tahrik verimi kullanılır; aradaki kayıp ısıya dönüşür.

Emiş sayısına göre

Tek emişli fanda hava çarka bir yandan girer. Çift emişli fanda çark iki yandan beslenir; aynı çapta yaklaşık iki kat debi verir ve çoğunlukla klima santrallerinin içinde, iki yanında boşluk bırakılan bölmelerde kullanılır. Çift emişli bir fanın bir yanı duvara ya da kapağa fazla yakın kalırsa o taraf yeterince hava alamaz ve fan katalog değerini vermez.

Gövde malzemesi ve çalışma ortamına göre

• Galvaniz ya da boyalı çelik gövde: Temiz hava, genel egzoz ve taze hava hatları.
• Paslanmaz gövde ve çark: Nemli, korozif ya da gıda üretimi yapılan ortamlar.
• Patlama ve kıvılcım güvenlikli (ex-proof): Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, doğalgaz, LPG veya tehlikeli maddelerle çalışılan yerlerde fanların ve havalandırma motorlarının patlama ve kıvılcım güvenlikli olmasını ister; kablo ve pano tesisatı da buna uygun seçilir.
• Yüksek sıcaklık: Taşınan havanın sıcaklığı motor ve rulman seçimini değiştirir; sıcak gazda motor hava akımının dışına alınır.

Motor beslemesine göre: 220 volt ve 380 volt

Aramalarda sık geçen "220 volt salyangoz fan" tek fazlı motorlu fanı, "380 volt" ise üç fazlı motorlu fanı anlatır; şebekenin bugünkü anma değerleri 230 V ve 400 V'tur. Tek fazlı motorlar küçük güçlerde yaygındır ve üç fazlı panosu olmayan dükkânlarda kolaylık sağlar. Güç büyüdükçe tek fazda çekilen akım belirgin biçimde artar. Akım tek fazda I = P / (U · cosφ), üç fazda I = P / (√3 · U · cosφ) bağıntısıyla bulunur: 1,5 kW elektrik gücü çeken bir motor, cosφ = 0,85 kabulüyle tek fazda 230 V'ta yaklaşık 7,7 A, üç fazda 400 V'ta her fazdan yaklaşık 2,5 A çeker. Kesin değer motor etiketindeki cosφ ve verimle hesaplanır. Üç fazlı bir fanı tek fazlı beslemeyle ve ayarlı devirle çalıştırmak gerekiyorsa tek faz girişli, üç faz çıkışlı frekans invertörü kullanılabilir.

Kanat tipi motor yükünü nasıl değiştirir?

Kanat seçiminin en çok gözden kaçan sonucu motor yükündedir. Geriye eğimli fanlarda mil gücü debiyle birlikte bir tepeye kadar çıkar, sonra düşer. Motor bu tepe güce göre seçilmişse kanal direnci hesaplanandan düşük çıksa bile motor aşırı yüklenmez. Öne eğimli ve radyal düz kanatlı fanlarda ise güç debiyle artmaya devam eder: bu fanlar hesaplanandan az dirençli bir hatta çalıştığında daha fazla hava atar ve daha fazla güç çeker.

Sahada bunun tipik bir görünümü vardır. Bakım için kanal bağlantısı sökülmüş öne eğimli bir fan serbest ağızla çalıştırıldığında motor akımı etiket değerini aşar ve termik koruma atar. Aynı durum, projede öngörülen susturucusu ya da filtresi takılmadan devreye alınan bir sistemde de görülür. Bu yüzden öne eğimli fanın motoru, sistemin en düşük dirençli hâli düşünülerek kontrol edilir.

Salyangoz fan mı, aksiyel fan mı?

Akış açısı tanımları SGM-2026/2 tebliğinin tanımlar maddesinden alınmıştır. Kanalın arasına takılan fanlarda iki tip de kullanılır; kanal içine giren radyal ve karışık akışlı modeller kanal tipi fan nedir yazısında ayrıca anlatılıyor.

Salyangoz fan nerelerde kullanılır?

• Restoran ve endüstriyel mutfak egzozu: Yağ filtresi, kanal ve baca direncini yenmesi gereken davlumbaz fanı çoğunlukla salyangoz fandır; çatıda ya da terasta genellikle ses yalıtımlı bir kabinin içinde durur. Bu kabinli ürün hücreli aspiratör adıyla satılır. Mutfak hattının bütünü restoran havalandırma sistemleri sayfasında.
• Kaynak dumanı ve toz emişi: Emiş kolu, davlumbaz ve filtre ünitesinin toplam direnci yüksektir; burada geriye eğimli ya da radyal kanatlı fan kullanılır. Bkz. kaynak dumanı emiş sistemi ve toz toplama sistemleri.
• Klima santrali: Santralin besleme ve egzoz bölmelerindeki fanlar salyangoz fan ya da gövdesiz geriye eğimli çark (plug fan) olarak yapılır. Öne eğimli çark gövdeye bağımlı olduğu için gövdesiz kullanılmaz. Santralin bölmeleri klima santrali nedir yazısında.
• Filtreli taze hava ve egzoz hatları: Ofis, okul ve spor salonu gibi yapılarda kurulan kanallı havalandırma sistemleri.
• Duman tahliye ve basınçlandırma: Bu hatlarda yalnız yangın şartında çalışması belgelenmiş fanlar kullanılır; genel amaçlı bir salyangoz fan duman tahliye fanının yerine geçmez. Bkz. duman tahliye sistemi.

Katalogda salyangoz fanı okumak

Bir salyangoz fan, debi ve basınç birlikte verilmeden tarif edilemez. Katalog eğrisi fanın her debide üretebildiği basıncı gösterir; sistemin direnci ise debinin karesiyle artar. Fan bu iki eğrinin kesiştiği noktada çalışır. Okurken üç noktaya dikkat edilir:

• Basıncın türü: Türk üreticilerinin katalogları çoğunlukla statik basınç verir. Kanal hesabından çıkan toplam basınç kaybı kataloğa taşınırken fan çıkış ağzındaki dinamik basınç düşülür.
• Hava yoğunluğu: Kataloglar 1,2 kg/m³ yoğunluktaki standart hava için hazırlanır. Sıcak havada fan aynı hacmi taşır, ama ürettiği basınç ve çektiği güç yoğunlukla orantılı olarak düşer. Sıcak gaz taşıyan bir fanın motoru bu yüzden soğuk havayla kalkış anındaki güce göre kontrol edilir.
• Kurulum etkisi: Katalog değerleri düzgün giriş ve çıkış şartlarında ölçülür. Fan girişinin hemen önündeki bir dirsek ya da çıkış ağzına yapışık bir dönüş, fanı sahada katalog değerinin altına düşürür.

Kanat tipinin enerjiye etkisini bir örnekle görelim. 3000 m³/h debiyi 800 Pa basınçla taşıyacak bir fanın havaya verdiği güç 3000 × 800 / 3 600 000 = 0,67 kW'tır. En iyi noktasında %63 verimli öne eğimli bir fan için mil gücü yaklaşık 1,06 kW, %82 verimli geriye eğimli bir fan için yaklaşık 0,81 kW olur. Aradaki güç farkı yaklaşık 0,25 kW'tır; fan yılda 3000 saat çalışırsa bu yaklaşık 735 kWh elektrik eder. Hattın basınç kaybı hava kanalı hesabı ile, fanın çalışma noktası ve motor gücü fan seçim hesabıyla bulunur.

Pervane, motor ve gövde: sahada en çok sorulanlar

Salyangoz fan arızalarının çoğu üç parçada toplanır. Pervane üzerinde yağ, toz ya da boya biriktiğinde balansı bozulur ve fan titrer; temizlenen ya da değiştirilen çark yeniden balans kontrolünden geçer. Motor değişiminde yeni motorun gücü, devri, gövde ölçüsü ve mil çapı eskisiyle aynı olmalıdır. Farklı devirli bir motor fanın debisini ve basıncını fan yasalarına göre değiştirir: debi devirle doğru orantılı, basınç devrin karesiyle, güç devrin küpüyle değişir. Gövde tarafında çıkış ağzının yönü önemlidir; üreticiler gövdeyi dönüş yönü ve çıkış ağzı açısıyla tanımlar, yenisi mevcut kanala uyacak konumda sipariş edilir.

Fan değişimi ve montaj adımları salyangoz fan montajı nasıl yapılır yazısında, motor sarımı ve rulman değişimi gibi onarım işleri havalandırma bakım onarım sayfasında anlatılıyor.

Teklif ve keşif

Salyangoz fan teklifinde fanın tipi, debi ve basınç değeri, motor gücü, tahrik şekli ve montaj kalemleri ayrı ayrı yazılır; kalemlerin listesi hücreli aspiratör fiyatları sayfasında. Mevcut bir fanı değiştirmek istiyorsanız etiket fotoğrafı ve kanal güzergâhının kabaca bir krokisiyle iletişim sayfasından talep gönderebilirsiniz.