Salyangoz Fan Montajı Nasıl Yapılır? Kaide, Titreşim ve Bağlantı

Salyangoz fan montajı nasıl yapılır sorusunun kısa cevabı dokuz adımdır: taşıyıcının hazırlanması, kaidenin kurulması, titreşim izolatörlerinin yerleştirilmesi, fanın kaldırılıp terazilenmesi, esnek bağlantıların ve kanalın bağlanması, giriş ve çıkışta düz kanal bırakılması, kayış ve kasnakların hizalanması, elektrik bağlantısı ve ölçümlü ilk çalıştırma. Sıra rastgele değildir. İzolatörler yerine oturmadan kanal bağlanırsa fanın ağırlığı kanala biner; kayış hizalanmadan fan çalıştırılırsa kayış ilk saatlerde aşınır. Bu yazı her adımda neyin kontrol edildiğini, izolatörün neye göre seçildiğini ve montaj hatalarının sahada hangi belirtiyle ortaya çıktığını anlatıyor. Fanın tipleri ve çalışma prensibi salyangoz fan nedir yazısında, debi ve basınçtan fan seçimi fan seçim hesabı aracında.

Salyangoz fan montajından önce elde olması gereken bilgiler

Fan sahaya geldiğinde etiket sipariş bilgisiyle karşılaştırılır. En sık atlanan kalem ağız konumudur. Gövdesi döndürülemeyen bir fanda yanlış ağız konumu, kanal güzergâhına iki fazla dirsek ekler ve bu dirsekler kaçınılmaz olarak fanın hemen önüne ya da arkasına gelir; aşağıda anlatılan sistem etkisi kaybının en yaygın nedeni budur.

1. Taşıyıcı ve yer seçimi

Fanın yeri üç soruyla belirlenir. Taşıyıcı, fanın ağırlığını ve çalışırken oluşan dinamik yükü taşıyabiliyor mu? Motorun, kayışın ve gövde servis kapağının önünde bakım için çalışma boşluğu kalıyor mu? Fanın sesi ve titreşimi hassas bir mahalin (yatak odası, toplantı salonu, komşu daire) tavanına ya da duvarına mı geliyor? Çatıda fan doğrudan çatı kaplamasına oturtulmaz; yükü kolon ya da kiriş akslarına aktaran çelik bir taşıyıcı yapılır ve kaplamanın delindiği her noktada su yalıtımı yenilenir. Döşeme ortasındaki ince bir betonarme plak, kolon başına göre çok daha esnektir ve titreşimi daha kolay iletir; ağır fanlar mümkünse kolon ya da kiriş hizasına konur.

Mutfak egzozunda fanın yeri ayrıca hattın sonu olarak düşünülür. Fan çatıda, kanalın çıkış ucunda olduğunda bina içinden geçen kanal emiş altında kalır; eklerden birinde kaçak olsa bile yağlı hava dışarı değil kanalın içine doğru sızar. Bu düzenin koku şikâyetlerine etkisi mutfak havalandırma kokusu nasıl giderilir yazısında anlatılıyor.

2. Kaide

Kaide, fanı ve motoru tek bir rijit gövde gibi tutan çerçevedir. Kayışlı fanda motor ile fan aynı şase üzerinde değilse iki mil arasındaki mesafe her çalışmada biraz değişir ve kayış gerginliği korunamaz; bu yüzden ortak şasede motor, gerginlik ayarı için kızaklı bir tablaya oturur. Zemine konan fanlarda beton kaide, izolatörlerin oturacağı düzlükte ve fanın oturma izinden her yönde taşacak genişlikte dökülür. Çatıda ve askıda çelik profil şase kullanılır. Şasenin kendi doğal frekansı fanın devrine yakın olmamalıdır; ince ve uzun konsollar bu yüzden sorun çıkarır.

3. Titreşim izolatörü nasıl seçilir?

Titreşim izolatörü, fanın dönen kütlesindeki küçük dengesizliklerin binaya geçmesini azaltır. Ancak her izolatör her fanda işe yaramaz. İzolatör, üzerindeki yükle bir miktar çöker; bu statik çökme izolatörlü sistemin doğal frekansını belirler. Fanın devrinden gelen zorlama frekansı bu doğal frekanstan yeterince yüksek değilse izolatör titreşimi azaltmaz, tersine büyütür. Hesap üç satırdır (sönümsüz kabul):

• Zorlama frekansı: f = fan devri (d/dk) ÷ 60, Hz.
• Doğal frekans: f_n ≈ 15,76 ÷ √δ, Hz; δ izolatörün yük altındaki statik çökmesi, mm.
• İletim oranı: T = 1 ÷ ((f ÷ f_n)² − 1). T = 0,1 titreşimin %90'ının kesilmesi demektir; bunun için f ÷ f_n en az 3,3 olmalıdır. Oran √2'nin, yani yaklaşık 1,41'in altına düşerse izolatör titreşimi büyütür.

Tablonun söylediği şudur: yüksek devirli, motoru doğrudan çarka bağlı küçük bir fanı kauçuk takozlar rahatça yalıtır; 700–900 d/dk ile dönen büyük kayışlı bir fanda ise birkaç milimetre çöken takoz yetmez, yaylı izolatör gerekir. Kauçuk (neopren) takozlar genellikle 10 mm'nin altında, yaylı izolatörler 25 mm ve üzerinde çökme sağlar. Hesaba giren devir fanın en düşük işletme devridir: frekans invertörüyle devir düşürüldüğünde zorlama frekansı da düşer ve doğal frekansa yaklaşabilir. Kayışlı fanda fan ve motor devirlerinin ikisi de kontrol edilir; belirleyici olan düşük olanıdır.

İzolatörler köşe yüklerine göre tek tek seçilir. Motor tarafı daha ağır olduğu için dört köşeye aynı izolatör konursa şase motor tarafına yatar. Her izolatörün çalışma yükü kataloğundaki aralığın içinde kalmalıdır: aşırı yüklenen yay sonuna kadar sıkışır, az yüklenen takoz neredeyse hiç çökmez ve ikisi de hesaplanan yalıtımı vermez.

4. Kaldırma, yerleştirme ve terazi

Fan, üreticinin gösterdiği kaldırma noktalarından kaldırılır. Motor gövdesindeki halka yalnız motoru taşımak içindir; bütün fanı bu halkadan kaldırmak motor milini ve yataklarını zorlar. Fan izolatörlerin üzerine indirildikten sonra şase su terazisiyle kontrol edilir. Yaylı izolatörlerde yükseklik ayar cıvatalarıyla eşitlenir. Montaj sırasında yayları kilitleyen sabitleme pimleri ya da takozlar kanal bağlantısı bittikten sonra sökülmezse izolatör hiç çalışmaz. Çatıda rüzgâra karşı yanal sabitleme, izolatörü kilitlemeyecek biçimde, sınırlayıcılı izolatörle ya da arada boşluk bırakan tutucularla yapılır.

5. Esnek bağlantı ve kanalın bağlanması

Fanın giriş ve çıkış ağzı kanala doğrudan cıvatalanmaz; araya branda tipi esnek bağlantı parçası konur. Bu parça fanın titreşimini kanala geçirmez ve izolatörün çökmesine izin verir. Esnek parça hafif bolda bırakılır; tam gergin ya da tamamen büzülmüş bırakılmaz. Fan ağzı ile kanal arasındaki eksen kaçıklığını gidermek için esnek parçayı yana çekmek yanlıştır, kaçıklık geçiş parçasıyla giderilir. Malzemesi taşınan havaya göre seçilir: duman tahliye fanında yüksek sıcaklık dayanımı belgelenmiş parça, mutfak egzozunda yağ geçirmeyen parça kullanılır.

Kanalın ağırlığı fan ağzına bindirilmez; fana yaklaşan son parçalar kendi askılarıyla taşınır. Aksi hâlde esnek bağlantı zamanla yırtılır ve fan ağzının flanşı kanalın ağırlığıyla eğilir. Kanalın imalatı, flanş ve askı düzeni hava kanalı imalatı sayfasında anlatılıyor.

6. Giriş ve çıkışta düz kanal

Katalogdaki debi-basınç eğrisi, fanın önünde ve arkasında düzgün akış bulunan bir test düzeninde ölçülür. Sahada fanın hemen ağzına dirsek gelirse fan katalog değerini veremez; bu kayba sistem etkisi denir ve fanın seçildiği basınç hesabında görünmez. Üretici kılavuzlarının AMCA 201'den aktardığı başlıca mesafeler şunlardır:

• Çıkışta: çıkış hızı 12,7 m/s'ye kadar en az 2,5 eşdeğer kanal çapı düz kanal; hız bunun üzerindeyse her 5,08 m/s için bir çap daha.
• Girişte: dirsek, fan ağzından en az 3 eşdeğer kanal çapı uzakta.
• Geçiş parçalarında: daralma eğimi en çok 15°, genişleme eğimi en çok 7°.

Yer darsa girişte yönlendirici kanatlı dirsek, çıkışta ise fanın dönüş yönüyle aynı yöne dönen dirsek kaybı tamamen kaldırmasa da azaltır. Bu mesafeler projede baştan ayrılmazsa montaj ekibinin sahada düzeltebileceği çok az şey kalır. Kanal güzergâhının proje aşamasında nasıl kurulduğu havalandırma projesi nasıl çizilir yazısında; kesit ve hızın kontrolü hava kanalı hesabı aracında.

7. Kayış ve kasnak ayarı

Kayışlı fanda motor ve fan kasnağı aynı düzlemde olmalıdır. Hizalama, iki kasnağın yüzüne dayanan düz bir cetvelle ya da lazer hizalama aletiyle kontrol edilir; açısal ya da paralel kaçıklık kayışı yan yüzünden aşındırır ve ötmeye başlatır. Gerginlik, kayış açıklığının ortasına bastırıldığında oluşan sehimle ya da kayış üreticisinin verdiği titreşim frekansı ölçümüyle ayarlanır. Gevşek kayış kayar, devir düşer ve debi azalır; aşırı gergin kayış motor ve fan yataklarını zorlar. Yeni kayışlar ilk çalışma saatlerinde uzadığı için gerginlik ilk günlerde yeniden kontrol edilir. Kasnaklar ve kayış bir koruyucu kapakla kapatılır.

8. Elektrik bağlantısı

Motor, etiketteki gerilime ve bağlantı şekline (yıldız ya da üçgen) göre bağlanır. Motor koruma şalteri ya da termik röle etiketteki anma akımına göre ayarlanır. Frekans invertörlü fanlarda invertörün alt ve üst frekans sınırları, çarkın katalogda izin verilen en yüksek devri aşılmayacak şekilde girilir. Fanın yanına, bakım sırasında enerjiyi yerinde kesecek ve kilitlenebilecek bir servis şalteri konması bakım güvenliğinin temelidir.

Bazı fanlarda mevzuat ek şart koyar. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre duman tahliye ve basınçlandırma fanlarının besleme kabloları yangına en az 60 dakika dayanıklı olur ve jeneratörden beslenir (Madde 85/5). Doğalgaz, LPG ya da tehlikeli maddelerle çalışılan yerlerde fan ve motorlar ile kablo ve pano tesisatı patlama ve kıvılcım güvenlikli olur (Madde 88/5). Mutfak egzoz fanı ve kanalı diğer havalandırma sistemlerinden bağımsız kurulur (Madde 88/2). Duman tahliye fanlarının seçimi ve montajı duman tahliye sistemi sayfasında ayrıca ele alınıyor.

9. İlk çalıştırma ve ölçümler

İlk çalıştırma birkaç saniyelik kısa bir yol vermeyle yapılır ve çark yavaşlarken dönüş yönü gövdedeki okla karşılaştırılır. Ters dönen salyangoz fan havayı yine aynı ağızdan basar ama debisi belirgin şekilde düşük kalır; yön kontrol edilmezse sorun aylarca fark edilmeyebilir. Trifaze motorda yön, iki fazın yeri değiştirilerek düzeltilir. Ardından fan tam devirde çalıştırılır ve aşağıdaki değerler devreye alma kaydına geçirilir:

Ölçülen akım etiket akımına çok yakınsa ya da üstündeyse fan, tasarımdan daha az dirençli bir hatta daha fazla hava taşıyarak çalışıyor olabilir; öne eğimli kanatlı salyangoz fanlarda bu durum motoru aşırı yükler. Ölçülen debi ve basıncın katalog eğrisi üzerinde nasıl değerlendirildiği fan seçim hesabı aracının saha ölçümü bölümünde anlatılıyor.

Montaj hatası sahada nasıl belli olur?

Son satırdaki titreşim çoğu zaman montajdan değil kirlenmeden gelir ve fan temizliğiyle düzelir.

Salyangoz fan nasıl temizlenir?

Temizliğin ilk adımı enerjiyi kesmek ve servis şalterini kilitlemektir. Çark elle döndürülebildiği için bakım sırasında başka birinin fanı çalıştırması ağır yaralanmaya yol açar. Gövdedeki servis kapağı açılır; çark kanatları ve gövdenin iç yüzü kazıyıcı, fırça ve taşınan kirliliğe uygun bir temizleyiciyle temizlenir. Sık kanatlı (öne eğimli) çarklarda kir kanatların iç yüzünde, dar aralıklara sıkışarak birikir; bu fanlarda temizlik daha uzun sürer. Mutfak egzozu fanlarında gövdenin altındaki yağ tahliye tapası açılarak biriken yağ boşaltılır.

Temizlikten sonra çarkın göbekte sıkı olduğu ve balans ağırlıklarının yerinde kaldığı kontrol edilir; temizlik sırasında yerinden oynayan bir balans ağırlığı, önceden olmayan bir titreşim yaratır. Fan çalıştırıldıktan sonra akım ve titreşim devreye alma kayıtlarıyla karşılaştırılır. Temizlik aralığı taşınan havaya göre değişir: kızartma ve ızgara yapılan bir mutfağın egzoz fanı, ofis egzozundaki bir fana göre çok daha sık açılır. Periyodik bakım düzeni ve kontrol listesi havalandırma bakım onarım hizmet sayfasında.

Fan değişimi ve maliyet

Eski bir fanın yerine yenisi takılırken yalnız ağız ölçüsü ve motor gücü değil, mevcut hattın basınç kaybı da kontrol edilir. Eski fan yıllar içinde kirlenen filtre ve kanalla birlikte alışılmış ama tasarımdan düşük bir debide çalışıyor olabilir; aynı güçte yeni bir fan bu hatta beklenen debiyi vermeyebilir. Fan tiplerine ve kademelerine göre maliyet kalemleri hücreli aspiratör fiyatları sayfasında; devir kontrolüyle enerji tüketiminin nasıl düştüğü endüstriyel havalandırmada enerji verimliliği yazısında. Fanın parçası olduğu sistemler: fabrika ve atölyelerde endüstriyel havalandırma sistemleri, mutfaklarda restoran havalandırma sistemleri. İstanbul ve Kocaeli'deki montaj ya da değişim işleri için fanın etiket fotoğrafını ve kurulacağı yerin görüntüsünü iletişim sayfasından gönderebilirsiniz.