Duman Tahliye Yönetmeliği: Binalarda Duman Kontrolü Şartları

Yönetmelik iki kavramı birbirinden ayırır. Duman kontrolü, yangın hâlinde duman ve sıcak gazların yapı içindeki hareketini ya da yayılımını denetlemek için alınan tedbirlerin tamamıdır; basınçlandırma, duman perdesi ve duman kesici de bu kapsamdadır. Duman tahliyesi ise dumanın yapının dışına kendiliğinden çıkması ya da mekanik yollarla zorla atılmasıdır. İki tanım da Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in (BYKHY) 4. maddesindedir. Aynı maddede duman haznesi (dumanın toplanması için tavanda tasarlanan hacim), duman perdesi (dumanın yanal yayılımını sınırlayan, yangına dayanıklı tavan perdesi) ve duman yönlendirme bacası da tanımlanır.

"Duman tahliye yönetmeliği" ya da "duman tahliye sistemi yönetmeliği" adıyla ayrı bir metin yoktur; aranan hükümler BYKHY’nin Duman Kontrol Sistemleri başlıklı Altıncı Kısmında (85–89. maddeler) ve otopark, sığınak, atrium, otel, asansör gibi mahalleri düzenleyen maddelere dağılmış durumdadır. Aşağıdaki özet mevzuat.gov.tr’deki güncel metne ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Aralık 2024 tarihli BYKHY kılavuzuna dayanır. Sistemin bileşenleri, yapı tipine göre yöntem seçimi ve uygulama aşamaları duman tahliye sistemi sayfasında anlatılıyor.

Duman tahliyesi nerede zorunlu?

Tablodaki alan eşikleri tek bir katın değil toplam alanın üzerinden okunur. Bakanlık kılavuzu 88/3’teki toplam alanı, onaylı yapı projesine göre ilgili mahallin brüt alanı olarak açıklar. Yönetmeliğin Ek-4 tablosundaki notlar da duman tahliyesini dolaylı olarak teşvik eder: otomatik algılama, yağmurlama ve duman tahliye gibi uygun yangın kontrol sistemleri yapılmış binalarda bazı kullanım sınıfları için izin verilen kompartıman alanı iki katına çıkarılabilir ya da sınırsız olur.

Altıncı Kısım: tasarım ve yapım şartları

Genel ilkeler (85. madde)

Basınçlandırma, havalandırma ve duman tahliye tesisatı binada bulunanlara zarar vermeyecek, panik çıkmasını önleyecek ve binanın güvenli biçimde boşaltılmasını sağlayacak şekilde tasarlanır, kurulur ve çalışır durumda tutulur. Tesisatın yerleşimi ve kullanılacak teçhizatın cinsi ve miktarı binanın kullanım ve tehlike sınıfına, içindekilerin hareket kabiliyetine ve binadaki diğer yangın önleme sistemlerine göre belirlenir; tasarım, kurulum ve işletme ilgili yönetmeliklere ve standartlara uygun olur.

Doğal ve mekanik tahliye (86. madde)

Doğal duman tahliyesi yapılabilecek yerlerde duman çekiş bacaları, duman kesicileri ve duman bölmeleri kullanılır. Mekanik duman kontrolü için ya mevcut iklimlendirme sistemi özel düzenlemelerle kullanılır ya da ayrı bir mekanik havalandırma veya duman kontrol sistemi kurulur. Duman tahliye ağızları sürekli açık olabilir ya da yangında otomatik veya elle kolayca açılan mekanizmalarla çalışabilir; bu mekanizmaların sürekli bakımla işler durumda tutulması mecburidir.

Kanallar (87. madde)

• Mevcut iklimlendirme ve havalandırma tesisatı duman kontrolünde kullanılabilir; bu durumda mekanik duman kontrol sistemine ait bütün şartlar o tesisat için de aranır (87/1).
• Mekanik duman kontrolü için kurulan havalandırma ve tahliye kanalları çelik, alüminyum ve benzeri malzemeden yapılır, yeterli sayıda askıyla bağlanır; kanal kaplama malzemesi en azından zor alevlenici olur (87/2–87/4).
• Havalandırma ve duman tahliye kanallarının kaçış merdivenlerinden ve yangın güvenlik hollerinden geçmemesi esastır; geçmek zorunda kalırsa geçtiği bölümün yangın dayanım süresi kadar dayanıklı malzemeyle kaplanır (87/5).
• Asma tavan arası ya da yükseltilmiş döşeme altı plenum olarak kullanılıyorsa içinden yalnız belirli kablo ve boru tipleri geçirilebilir (87/7).
• Tesisat bacaları ve kanallar yangın kompartımanları hizasında olur ve kompartımanın yangın dayanımını azaltmayacak şekilde yalıtılır; hava kanalları yanmaz malzemeden yapılır ya da yanmaz malzemeyle kaplanır (87/11).

Damperler ve kompartıman geçişleri

Havalandırma ve duman tahliye kanalları yangın kompartımanı duvarlarını delmemelidir. Kanal 120 dakika yangına dayanıklı bir kompartıman duvarını ya da döşemesini geçiyorsa geçiş noktasında yangın damperi konur ya da şönt baca, özel kelepçe gibi yangın geçişini engelleyen önlemler alınır; korunmuş bir şaftın içinden geçen kanalın şafta giriş ve çıkışında yangın damperi şarttır (87/8). Aynı hava santrali birden fazla kompartımanı besliyorsa kompartıman geçişlerinde üfleme ve emiş kanallarına yangın damperi konur (87/6). Basınçlandırma kanallarında ise yangın damperi kullanılmaz (87/9).

Duman tahliye hattında kompartıman geçişi varsa damper seçimi ayrıca düşünülmelidir: sıcaklıkla kapanan klasik yangın damperi tahliye edilmesi gereken dumanın yolunu da keser. Bu tür geçişlerde Avrupa’da EN 12101-8 kapsamında sınıflandırılmış duman kontrol damperleri ya da yangına dayanıklı duman kanalı çözümleri kullanılır. Yangın damperinin sınıf etiketinin nasıl okunacağı, sigortalı ve motorlu tiplerin farkı ve montaj detayı yangın damperi sayfasında.

Enerji, kablo ve kumanda

Duman tahliyesinde ve basınçlandırmada kullanılan fanların besleme kabloları yangına en az 60 dakika dayanıklı olur ve fanlar jeneratörden beslenecek şekilde bağlanır (85/5). Duman kontrol sistemi uzaktan elle ya da yangın algılama ve uyarı sistemi tarafından otomatik olarak devreye alınabilir (87/10). Acil durum kontrol sistemi yangında merdiven ve asansör kuyusu basınçlandırmasını devreye sokar ve duman kontrol sistemlerinin işlemlerini yerine getirir (82/1). Duman kontrol ve basınçlandırma sistemlerinin arıza ve konum değiştirme sinyalleri ayrı bir bölgesel izleme panelinde ya da yangın kontrol panelinde ayrı göstergelerle izlenir (80).

Özel mahaller (88. madde)

Otel, restoran ve kafeterya mutfaklarındaki pişirme egzozu da 88. maddede düzenlenir; bu hat bir duman tahliye sistemi değil, yangın güvenliği şartları olan bir egzoz hattıdır ve kanalına yangın damperi konulamaz. Ayrıntısı restoran baca yönetmeliği yazısında. Un, tahıl, kepek, nişasta ve şeker gibi parlayıcı organik toz oluşan yerlerde tozların toplanmasını önleyen özel havalandırma tertibatı yapılır (88/4); doğalgaz, LPG ya da tehlikeli maddelerle çalışılan yerlerde fanlar, havalandırma motorları, kablo ve pano tesisatı kıvılcım güvenlikli olur (88/5).

Yönetmeliğin sayı vermediği yerler ve kullanılan standartlar

Otopark, kazan dairesi ve bodrum depolar dışında yönetmelik bir debi ya da hava değişim sayısı vermez. Depo, fabrika, AVM ve yüksek tavanlı salonlarda duman tabakası yüksekliği, tasarım yangını, kapak alanı ve fan sıcaklık sınıfı 85/3’ün atıf yaptığı standartlarla belirlenir. Uygulamada kullanılan başlıca kaynaklar şunlardır:

Fan seçiminde sınıf sıcaklık ve süreyle birlikte okunur; örneğin F400, 400 °C’de 120 dakika çalışmayı ifade eder. Fan, hesaplanan duman sıcaklığına eşit ya da ondan yüksek ilk sınıftan seçilir. Kapak sayısı, kapağın test sertifikasındaki aerodinamik alandan hesaplanır; tahminle yazılmaz. Bu hesapların ön boyutlandırması için duman tahliye hesabı aracı kullanılabilir.

Mevcut binalarda hangi hükümler uygulanır?

BYKHY’nin Onuncu Kısmı mevcut binalar için ayrı ve daha sınırlı hükümler içerir. 19/12/2007’den önce yapı ruhsatı başvurusu ekindeki projeleri onaylanmış yapılar da mevcut yapı sayılır (138/4). Sağlık amaçlı binalar, yatılı sağlık kuruluşları, okul öncesi kurumlar ve ilköğretim okulları, eğlence yerleri, konaklama amaçlı binalar ve tehlikeli madde bulunduran binalar gibi kullanım amacı sonradan bu sınıflara değiştirilen mevcut yapılara ise yönetmeliğin yeni binalara ait hükümleri uygulanır (138/1, 139). Mevcut binalardaki asansör kuyularında da en az 0,1 m², kuyu alanının 0,025 katı kadar dumandan arındırma bacası ya da basınçlandırma istenir (160/3).

1 Temmuz 2025 tarihli değişiklikle eklenen geçici 4. madde, mevcut binaların malzeme temini için süreç gerektiren eksikliklerinin 31/12/2025’e kadar giderilmesini ve süre sonunda ruhsat vermeye yetkili idarelerin denetim yapmasını öngörmüştü. Kullanım amacı değişen ya da denetimde eksiği tespit edilen bir binada duman kontrol projesi hazırlanırken, önce hangi hükümlerin o binaya uygulanacağı bu maddelere göre ayrıştırılır.

Kabul, periyodik test ve sorumluluk

85/4, yönetmelikte öngörülen her sistemin montaj ve işletme süresince performansını koruyacak şekilde kabul testinden geçirilmesini ve periyodik kontrol, test ve bakıma tabi tutulmasını ister; basınçlandırma, havalandırma ve duman tahliye tesisatı binanın yangın sorumlusunun gözetiminde test edilir. Bakanlık kılavuzu, yapı kullanma izin belgesi verilmeden önce bu sistemlerin onaylı projeye uygun ve çalışır hâlde olduğunun testlerle tespit edilmesini, izinden sonra ise işletme boyunca bina yetkilisinin sorumluluğunda çalışır tutulmasını açıklar. Testte bakılan başlıca noktalar şunlardır:

• yangın sinyaliyle fanların, damperlerin ve kapakların doğru sırayla çalışması,
• fan debisi ve dönüş yönü,
• şebeke kesildiğinde jeneratöre geçiş,
• elle kumanda anahtarlarının ve izleme panelindeki göstergelerin çalışması,
• doğal tahliye kapaklarının açma mekanizmaları ve besleme havası açıklıkları.

Periyodik test ve onarım işleri havalandırma bakım onarım kapsamında yürütülür; havalandırma sistemlerinin periyodik kontrolüne ilişkin genel mevzuat havalandırma periyodik kontrol yönetmeliği yazısında.

Basınçlandırma ayrı bir başlık

Kaçış merdivenlerinin ve acil durum asansör kuyularının basınçlandırılması da duman kontrolünün parçasıdır ve 89. maddede ayrıca düzenlenir. Konutlar hariç merdiven kovası 30,50 m’yi aşan binalar, bodrum kat sayısı 4’ten fazla olan binalarda bodrum kata hizmet veren merdivenler, yapı yüksekliği 51,50 m’yi aşan konutlar ve acil durum asansör kuyuları bu maddenin kapsamındadır. Basınç farkları, kapı açma kuvveti ve hava hızı şartları merdiven basınçlandırma yönetmeliği yazısında, sistemin kendisi merdiven basınçlandırma sistemi sayfasında, ön hesap için merdiven basınçlandırma hesabı aracında.

Otoparklardaki duman tahliyesinin ayrıntıları otopark havalandırma yönetmeliği yazısında, sığınaklar için sığınak havalandırma yönetmeliği yazısında ele alınıyor. Fan maliyetleri hücreli aspiratör fiyatları, damper maliyetleri yangın damperi fiyatları sayfasında. Fabrika, depo ve üretim holleri için tahliye çözümü endüstriyel havalandırma sistemleri ile birlikte değerlendirilir. İstanbul ve Kocaeli’de keşif talebi iletişim sayfasından iletilebilir.