Hastane Havalandırma Yönetmeliği: Ameliyathane ve Hasta Odaları

Bir ameliyat odasında saatte en az 15 filtre edilmiş hava değişimi, bunun en az üçünün temiz hava olması ve havanın steril alandan serbest alana akması: Türkiye'de hastane havalandırmasına ilişkin en somut sayılar bir yönetmelikte değil, Sağlık Bakanlığı'nın Sağlıkta Kalite Standartları'nda (SKS) yazılıdır. Hastaneye özel ayrı bir havalandırma yönetmeliği bulunmaz. Tasarım ve denetim; SKS, yangın ve enerji yönetmelikleri, tesisatın periyodik kontrolünü düzenleyen iş sağlığı mevzuatı ve proje müellifinin esas aldığı tasarım standardı birlikte uygulanarak yapılır. "Hastane mekanik tesisat yönetmeliği" diye aranan şey de çoğu zaman bu bütündür. İlk tablo hangi şartın nereden geldiğini gösteriyor; sonraki bölümlerde ameliyathane, yoğun bakım, izolasyon ve sterilizasyon alanlarının sayısal değerleri var.

Şartlar nereden gelir?

Sağlık Bakanlığı'nın "Türkiye Sağlık Yapıları Asgari Tasarım Standartları 2010 Yılı Kılavuzu" mekân programını ve alan büyüklüklerini esas alan bir tasarım kılavuzudur. SKS'nin kaynakçasında MMO ve TTMD Hijyenik Klima ve Havalandırma Komisyonu'nun 2009 tarihli "Hastane Hijyenik Alanlarının Klima ve Havalandırma Proje Hazırlama Esasları" bildirisi de yer alır.

Ameliyathane havalandırma sistemi nasıl olmalı?

SKS'nin ameliyathane bölümü (SAH03 ve SAH04) şu şartları sayar:

SKS'deki 15 hava değişimi bir alt sınırdır. Tasarım standardı olarak ASHRAE 170 seçilmişse ameliyat odası için saatte en az 20 toplam hava değişimi, bunun en az 4'ü dış hava ve çevre hacimlere göre pozitif basınç istenir. DIN 1946-4 ise ameliyat odalarını oda sınıflarına ayırır: ameliyat masası üzerinde düşük türbülanslı yer değiştirmeli akış (TAV) tavanıyla korunan bir alan oluşturulan uygulama Türkiye'de "Ia sınıfı", karışım akışlı uygulama "Ib sınıfı" olarak anılır. Bu standartta besleme havası üç kademede filtrelenir ve son kademe, odaya en yakın noktada H13 ya da H14 sınıfı HEPA filtredir.

Ameliyathane bloğunda basınç kademesi odayla bitmez. Ameliyat odası, steril koridor, temiz alan ve serbest alan arasında basınç adım adım düşer; kapılar açıldığında hava yönünün tersine dönmemesi için her geçişteki fark ayrı ayarlanır. Bu dengenin kalıcı olması için besleme ve egzoz debileri sabit debi kutularıyla ya da değişken debi kontrolüyle tutulur; filtre kirlendikçe düşen debi fan devriyle telafi edilir.

Yoğun bakım üniteleri

• Bütün yoğun bakım ünitelerinde merkezi havalandırma sistemi kullanılır; ünite içindeki ayrı alanlarda ve tek yataklı odalarda da aynı havalandırma koşulları sağlanır (SYB05.01).
• Hava filtrasyonu ve hava değişimi, hizmet verilen hasta grubuna ve ünitenin seviyesine uygun olur; bakım periyodik yapılır, filtreler gerekli aralıklarla değiştirilir.
• Üçüncü ve dördüncü seviye yoğun bakım ünitelerinde en az %90 filtrasyon sağlayan HEPA filtreli havalandırma sistemi bulunur (SYB05.02).
• Yoğun bakım odasının sıcaklığı 22–26 °C, bağıl nemi %30–60 arasında ayarlanabilir olur (SYB05.03).

Yenidoğan yoğun bakım üniteleri için SKS aynı şartları ayrı bir standartta (SYD05) tekrarlar.

İzolasyon odaları: negatif ve pozitif basınç

Havayla bulaşan enfeksiyonu olan hastanın kaldığı izolasyon odası çevresine göre negatif basınçta tutulur; oda havası koridora değil egzoza akar. Bağışıklığı baskılanmış hastanın korunduğu odada ise tersine, HEPA filtreli hava verilir ve oda pozitif basınçta tutulur. ASHRAE 170 her iki oda tipi için de saatte en az 12 toplam hava değişimi ister. Kapı açıldığında basınç farkı kaybolmasın diye bu odalarda genellikle bir ön oda düzenlenir ve fark, kapının yanındaki bir göstergeyle sürekli izlenir. SKS'nin tesis yönetimi bölümü yoğun bakım, negatif basınçlı oda ve ameliyathane gibi özellikli alanların havalandırma sistemlerinin kesintisiz güç kaynağına bağlanmasını ister (DTY10.04).

Sterilizasyon ünitesi, laboratuvar ve hasta odaları

• Merkezi sterilizasyon ünitesinde hava akımı steril depolama alanından kirli alana doğrudur; havalandırma saatte en az 10 filtre edilmiş hava değişimi sağlar, kesintisiz çalışır ve hava türbülansı oluşturan yöntem kullanılmaz (SDS07.05).
• Steril depoda sıcaklık 22 °C'yi, nem %60'ı aşmaz; çalışma alanlarında sıcaklık 18–25 °C, nem %35–70 olur (SDS07.02).
• Etilen oksit sterilizasyon odasında saatte en az 20 taze hava değişimi olur, oda çevresine göre düşük basınçta tutulur ve basınç farkı sesli ve görüntülü uyarıyla sürekli izlenir (SDS14.02).
• İlaç hazırlama alanlarında ilaçlar negatif basınçlı havalandırma sistemine sahip kabinlerde hazırlanır; biyogüvenlik kabinlerinin baca çıkışları hastanenin iklimlendirme çıkışından bağımsız yapılır.
• Laboratuvarda uçucu kimyasalları uzaklaştıracak bir havalandırma sistemi bulunur (SPL15.01).
• Medikal gaz sistemlerinin bulunduğu alanların kapalı havalandırma kanalları başka bölüm ya da binaların kanallarına bağlanmaz (DTY14.06).
• Hasta odaları için SKS sayısal debi vermez; hastanın güvenliği ve konforu için uygun havalandırma ve aydınlatma koşulları ister (DOH01.01). Hasta odasının debisi ve tuvaletin egzoz düzeni seçilen tasarım standardının tablosundan alınır.

Santral, kanal ve ısı geri kazanımda hastaneye özgü seçimler

Steril alanlara hizmet veren klima santralleri; iç yüzeyi temizlenebilen, yoğuşma tavası tam boşalan ve filtre çerçeveleri sızdırmaz hijyenik tipte seçilir. Bu ayrıntıların ve HEPA kademesinin santral maliyetine nasıl yansıdığı klima santrali fiyatları sayfasında. Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği klima santrallerinin sızıntı, ısı köprüsü ve ısı geçiş katsayısının EN 1886'ya uygun olmasını ister (17/13). Aynı yönetmelik yeni binalarda 500 m³/h ve üzeri sistemler için ısı geri kazanım tasarımı yapılmasını, yaz ve kış şartlarında en az %50 verimli sistem enerji ekonomisi açısından avantajlıysa uygulanmasını zorunlu tutar (17/10). Ameliyathane ve izolasyon egzozlarında bu şart karşılanırken, egzoz havasının taze havaya karışma riski taşımayan plakalı ya da ara akışkanlı (run-around) ısı geri kazanım tipleri tercih edilir.

Yatılan katlar yangın kompartımanlarına bölündüğü için (BYKHY 49/1-b) bir santralin birden fazla kompartımanı beslediği her geçişte üfleme ve emiş kanallarına yangın damperi konur (87/6). Steril alanlarda damperin bakım kapağı ve temizlenebilirliği proje aşamasında çözülmelidir.

Santralin debi, batarya ve nem kontrolüne ilişkin ön boyutlandırması klima santrali hesabı sayfasında yapılabilir.

Devreye alma, yıllık kontrol ve kayıt

SKS, HEPA filtre kullanılan havalandırma sistemlerinin bakımlarının ve performans testlerinin düzenli aralıklarla yapılmasını ve ölçümde kullanılan referans cihazların ilgili standart ve mevzuata uygun olmasını ister (DTY10.05). Test listesi ameliyathanedekiyle aynıdır: HEPA sızdırmazlığı, debi ve hız, basınç farkı ve akış yönü, yeniden temizleme süresi, partikül sayımı. Partikül sınıflandırmasının yöntemi ISO 14644-1'den gelir; ISO 1–9 sınıflarının mantığı, eski Class 100 adlarının karşılığı ve temiz odanın ameliyathaneden farkı temiz oda nedir yazısında. Bunlara ek olarak İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği havalandırma ve klima tesisatının en geç yılda bir, projesine uygunluk açısından periyodik kontrolünü ister; ayrıntısı havalandırma periyodik kontrol yönetmeliği yazısında.

Ameliyathane, yoğun bakım ve izolasyon odalarının santral, kanal ve dağıtım işleri temiz oda sistemleri ve klima santrali sayfalarında; poliklinik, idari bölüm ve ortak alanlar gibi hijyen sınıfı olmayan bölümler ofis, AVM ve otel havalandırma sayfasındaki yöntemle ele alınır. Teklif kalemleri temiz oda fiyatları sayfasında. Mevcut bir ameliyathanenin ölçüm sonuçlarını ya da yeni bir bloğun projesini birlikte değerlendirmek için iletişim sayfasından keşif talep edebilirsiniz.