Bodrum Kat Havalandırma Nasıl Yapılır? Taze Hava ve Egzoz

Bodrum kat havalandırma nasıl yapılır sorusunun cevabı katın ne için kullanıldığıyla başlar. Depo olarak kullanılan bir bodrumda asıl iş nemi ve durgun havayı yönetmektir; bodrumdaki bir mutfakta gaz ve duman, kazan dairesinde yanma havası, otoparkta karbonmonoksit, sığınakta ise yönetmeliğin istediği filtreli hava belirleyicidir. Aşağıdaki tablo yöntem seçiminin başlangıç noktasıdır. Ardından bütün bodrumlarda ortak olan iki konu, rutubet ve hava dengesi, sonra da debi örneği ve montaj sırası geliyor.

Bodrumun kullanımına göre ne gerekir?

Tablodaki "BYKHY" Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'tir; yönetmelik bodrum katı, su basman kotunun altında kalan ve kısmen ya da tamamen zemin altında bulunan kat olarak tanımlar. Otopark ve sığınak kendi hesap yöntemleri olan ayrı konulardır: ayrıntıları otopark havalandırma yönetmeliği ve sığınak havalandırma yönetmeliği yazılarında, uygulama tarafı otopark havalandırma sistemleri ve sığınak havalandırma sistemleri sayfalarında. Yangın anındaki duman tahliyesi ise normal havalandırmadan ayrı, bağımsız bir sistemdir; kapsamı duman tahliye sistemi sayfasında. Bu yazının geri kalanı depo, işyeri ve konut bodrumları üzerinedir.

Bodrum neden rutubetlenir? Yaz havası tuzağı

Bodrumun duvarları ve döşemesi toprağa yaslandığı için yazın da serin kalır. Sıcak ve nemli dış hava bu serin yüzeylere değdiğinde soğur; soğuyan hava taşıdığı su buharını tutamaz ve yüzeyde yoğuşur. Yani yazın penceresi açık bırakılan ya da nem kontrolü olmadan dış hava basılan bir bodrum kurumaz, daha çok terler. Kışın durum tersine döner: soğuk dış hava az su buharı taşır ve bodrumda ısınınca bağıl nemi düşer, havalandırma bodrumu kurutur. Aşağıdaki değerler İstanbul'da sık görülen koşullar için hesaplanmıştır:

Bu tablonun uygulamadaki karşılığı şudur. Yazın taze hava miktarı ihtiyaçtan fazla tutulmaz; fanlar nem sensörüyle, dış havanın çiğ noktası bodrumun yüzey sıcaklığının altında olduğu saatlerde daha çok çalışacak şekilde kumanda edilir. Nem yükü yine de yüksek kalıyorsa nem alma cihazı ya da taze havayı soğutarak kurutan bir bataryalı ünite eklenir. Rutubetin kaynağı zemin suyu, perde duvardan sızıntı ya da bozuk su yalıtımıysa havalandırma tek başına çözüm değildir; önce sızıntı giderilir, sonra havalandırma kalan nemi taşır. Duvarın dibinde kabaran sıva ve tuzlanma çoğunlukla sızıntıyı, tavan köşelerinde ve dolap arkalarında küf ise çoğunlukla yoğuşmayı gösterir.

Doğal havalandırma yeterli mi?

Bodrum pencereleri (ışıklıklar) ve eski binalardaki havalandırma bacaları doğal havalandırma sağlar, ama bu akış sıcaklık farkına ve rüzgâra bağlıdır. Kışın bodrum havası dış havadan sıcak olduğu için bacadan yükselir ve akış oluşur. Yazın bodrum havası dış havadan serin ve ağırdır; baca çekmez, hava durgunlaşır. Tek cepheye açılan bir iki küçük pencere de çapraz akış oluşturmaz. Bu yüzden içinde insan çalışan, depo olarak yoğun kullanılan ya da nem sorunu olan bodrumlarda kanallı mekanik sistem kurulur.

Neden yalnız egzoz fanı takılmaz?

Bodruma tek bir egzoz fanı takmak en sık yapılan uygulamadır ve çoğu zaman yeni sorun yaratır. Egzoz fanı bodrumu çevresine göre eksi basınca çeker; atılan hava kadar hava bir yerden içeri girmek zorundadır. Ayrılmış bir taze hava girişi yoksa bu hava merdiven boşluğundan, otopark kapısından, kuru kalmış yer süzgeçlerinin kanalizasyon bağlantısından ve döşemedeki çatlaklardan gelir. Sonuç kanalizasyon kokusu, otopark egzozunun bodruma çekilmesi ve topraktan gelen gazların artmasıdır. Toprakla temas eden katlarda radon da bu gazlardandır; Dünya Sağlık Örgütü iç ortam için 100 Bq/m³ referans düzeyi önerir ve radonun binaya girişi, bina toprağa göre eksi basınçta kaldıkça artar.

Doğru düzen dengeli sistemdir: taze hava kendi kanalıyla ve filtreden geçerek verilir, egzoz ayrı bir hatla atılır. İnsanların bulunduğu bodrumlarda taze hava egzozdan biraz fazla tutularak kat hafif artı basınçta çalıştırılır. Mutfak, WC, kazan dairesi ve otopark gibi koku ya da gaz kaynağı olan bölümler ise bitişiklerine göre eksi basınçta tutulur, böylece kirli hava temiz bölüme geçmez. Bu ilkelerin genel anlatımı havalandırma sistemi nedir yazısında.

Debi nasıl bulunur? 120 m²’lik bir bodrum örneği

Örnek: 120 m² taban alanlı, 2,7 m yüksekliğinde (324 m³) bir bodrum; depo olarak kullanılıyor, gün içinde 3 kişi çalışıyor, bir WC var. Depolanan malzeme koku ve emisyon yaydığı için bina kategorisi "düşük emisyonlu olmayan" kabul edildi.

Bu örnekte kat, taze hava ile toplam egzoz arasındaki yaklaşık 30 m³/h farkla hafif artı basınçta kalır. Bodrumda mutfak ya da otopark bağlantısı olsaydı denge tersine kurulurdu. Hesabı kendi ölçülerinizle tekrarlamak için havalandırma hesabı aracını kullanabilirsiniz; aynı araçta hava değişimi yöntemiyle karşılaştırma da yapılır. Fan basıncı, kanal boyu, dirsekler, filtre ve menfez kayıplarının toplamından bulunur.

Fan, baca ve menfez

Fan: Küçük ve orta debilerde asma tavana yerleştirilen kanal tipi fanlar ya da filtre kutusuyla birleşik hücreli aspiratörler kullanılır. Kışın taze havanın ısıtılması gereken, insanların sürekli çalıştığı bodrumlarda atılan havanın ısısını taze havaya aktaran ısı geri kazanım cihazı iki fanı tek gövdede toplar. Fan ofis ya da yatak odası gibi sessiz bir mahalin yakınındaysa kanala susturucu eklenir ve fan titreşim izolatörlü askılarla asılır.

Taze hava girişi: Araç yolu, otopark rampası, çöp alanı, kazan bacası ve mutfak egzozlarından uzakta seçilir. Yönetmelik mutfak egzozunun herhangi bir hava giriş açıklığından en az 5 m uzağa atılmasını ister (BYKHY Md. 88/2); taze hava ağzı planlanırken bu mesafe binadaki ve komşu binadaki mutfak çıkışlarına göre kontrol edilir. Işıklık içine konan hava girişleri yaprak, toz ve çöp toplar, sağanakta su alabilir; ağız zemin ve olası su baskını kotunun yeterince üstünde olmalı, yağmur başlığı ve böcek teli ile korunmalıdır. Hava girişi ile egzoz aynı ışıklığa konursa atılan hava geri emilir.

Egzoz ve bodrum havalandırma bacası: Egzoz yaya seviyesine, komşu pencerelerine ve balkonlara doğru atılmaz; WC ve koku yükü olan egzozlar çatıya çıkan bir baca ile atılır. Binanın mevcut havalandırma bacası kullanılacaksa önce kesiti, sızdırmazlığı ve başka katların bu bacaya bağlı olup olmadığı kontrol edilir; ortak bacaya fanla basılan hava üst katlardaki bağlantılardan geri çıkabilir. Kanal korunmuş bir şafttan geçiyorsa şafta giriş ve çıkışta yangın damperi konur (BYKHY Md. 87/8).

Menfez yerleşimi: Taze hava menfezleri insanların çalıştığı bölüme, egzoz menfezleri nemin ve kokunun oluştuğu yere, odanın karşı tarafına yerleştirilir; ikisi yan yana konursa hava kısa devre yapar ve bodrumun köşeleri havasız kalır. Raf sistemli depolarda raf arkaları ve duvar dipleri ölü bölgedir, egzoz bu bölgelere yakın alınır.

Montaj sırası

1. Keşif: Bodrumun kullanımı, ölçüleri, kiriş altı yüksekliği, mevcut açıklıklar, bacalar ve ışıklıklar kaydedilir. Nem sorunu varsa birkaç gün boyunca sıcaklık ve nem kaydı alınır, sızıntı izleri ayrıca kontrol edilir.
2. Debi ve güzergâh: Debiler hesaplanır, kanal güzergâhı kirişlerin altından ve bakım erişimi olan yerlerden geçirilir. Bodrum perde duvarları çoğunlukla betonarme ve dıştan su yalıtımlıdır; cephe deliklerinin yeri statik açıdan kontrol edilir, delinen her noktada su yalıtımının sürekliliği yeniden sağlanır.
3. Kanal imalatı ve askılar: Galvaniz dikdörtgen ya da spiral kanallar ölçüyle imal edilir; askılar kanal boyunca düzenli aralıklarla atılır. İmalat ve askı ayrıntısı hava kanalı imalatı sayfasında.
4. Fan ve cihaz montajı: Fan, esnek bağlantı ve titreşim izolatörüyle yerleştirilir; fan girişinde ve çıkışında düz kanal bırakılır. Adımlar salyangoz fan montajı nasıl yapılır yazısında.
5. Elektrik ve kumanda: Zaman programı, nem ya da karbondioksit sensörü ve gerekiyorsa gaz algılama bağlantısı yapılır.
6. Ayar ve ölçüm: Menfez debileri ölçülüp ayar damperleriyle dengelenir; bodrum kapısında havanın hangi yöne aktığı kontrol edilir.

Bodrum tavanında büyük kesitli galvaniz kanalların kolon akslarını izleyerek ilerlediği bir uygulama İrfan Okulları havalandırma çalışması sayfasında görülebilir. Bodrumdaki mutfak ya da yemekhane için davlumbaz ve egzoz düzeni restoran havalandırma sistemleri sayfasında, atölye ve üretim bodrumları için endüstriyel havalandırma sistemleri sayfasında anlatılıyor. Bina tipine göre sistem seçimi havalandırma sistemleri rehberi yazısında, ilgili yönetmelik maddelerinin tamamı havalandırma sistemleri yönetmeliği yazısında.

Kurulum kapsamı havalandırma sistemleri hizmet sayfasında, maliyeti belirleyen kalemler havalandırma sistemleri fiyatları sayfasında. İstanbul ve Kocaeli'deki bodrumlar için keşif talebini iletişim sayfasından iletebilirsiniz; nem şikâyeti varsa duvarların ve tavan köşelerinin fotoğrafı keşfi hızlandırır.

Bodrum havalandırma sistemleri: bodrumun konumuna göre hava yolu

Sistem seçilirken kullanım kadar bodrumun toprağa göre konumu da belirleyicidir; havanın nereden alınıp nereye atılacağını bu konum belirler.

Bodrum havalandırma baca hattında kesit ve yoğuşma

Baca kesiti debiden bulunur: kesit (m²) = debi (m³/h) / (3600 × hız). Yukarıdaki örnekteki 560 m³/h genel egzoz, Ø250 spiral kanalda yaklaşık 3,2 m/s hızla akar. Tuğla ya da beton eski bir bacanın iç yüzeyi pürüzlü ve çatlaklıdır; fanlı egzoz bu bacanın içine çekilen sızdırmaz bir galvaniz ya da paslanmaz kanalla taşınır, baca yalnız kılıf olarak kalır. Kışın bodrumdan çıkan ılık ve nemli hava, dış duvara bitişik ya da çatı arasından geçen soğuk bölümlerde yoğuşur. Bu bölümler yalıtılır, dikey hattın dibine yoğuşma suyunu toplayan bir temizleme kapağı konur ve yatay parçalar suyu fana değil bu noktaya akıtacak eğimle döşenir. Kesit ve basınç kaybı hava kanalı hesabı aracıyla kontrol edilebilir.

Bodrum havalandırma fanı, menfezi ve kapağı

Egzoz fanı dış çıkışa yakın konursa bina içindeki kanalın tamamı eksi basınçta kalır. Kanalda bir sızıntı olsa bile nemli ve kokulu hava kanala doğru emilir, bodruma ya da üst kattaki bir mahale kaçmaz. Taze hava fanı ise dış hava girişine ve filtreye yakın konur. Su baskını riski olan bodrumlarda fan, kumanda kutusu ve priz döşemeden yüksekte tutulur; klemens kutusu su sıçramasına dayanıklı (IP44 ya da üstü) model seçilir.

Bodrum havalandırma menfezi nemli havada paslanmayan alüminyum ya da plastik gövdeden seçilir; boyalı çelik sac menfezlerde pas, boyanın çizildiği noktadan başlar. Dengeleme için her menfezin arkasında ayar damperi bulunur. Dış cephedeki panjurun serbest alanı ön ölçüsünden küçüktür; kesit katalogdaki serbest alana göre seçilir.

Bodrum havalandırma kapağı çoğu zaman ışıklığın üstündeki ızgaradır. Izgara üstünden geçecek yaya ya da araç yüküne göre seçilir, hava geçişini kısmayacak açıklıkta olur ve yağmur suyunu doğrudan hava ağzına yönlendirmez. Fan durduğunda soğuk havanın kanaldan geri inmemesi için cephe ağzına yerçekimiyle kapanan bir geri akış kapağı konur. Menfez tiplerinin genel anlatımı menfez nedir yazısında.