Havalandırma Sistemi Nasıl Olmalı? İşletmeye Göre Sistem Seçimi Rehberi

Bir işletmeye havalandırma sistemi seçerken ilk soru "hangi cihaz" değil, "havadan neyi uzaklaştıracağız" sorusudur. Bir restoran mutfağında yağ buharı ve ısı, bir kaynak atölyesinde metal dumanı, bir ofis katında insanların soluduğu havadaki karbondioksit, bir kapalı otoparkta araç egzozu uzaklaştırılır. Kirletici değişince sistemin omurgası da değişir: davlumbaz ve bağımsız egzoz, kaynağında emiş, ısı geri kazanımlı taze hava ya da jet fan. Havalandırma sistemi seçimi bu yüzden kirleticiden, kaynağın yerinden ve binanın izin verdiklerinden başlar. Sistemin parçaları ve çalışma ilkesi havalandırma sistemi nedir yazısında anlatıldı.

Havalandırma sistemi nasıl olmalı: seçimi belirleyen altı soru

1. Uzaklaştırılacak kirletici ne? Isı, nem, koku, yağ buharı, toz, kaynak dumanı, solvent buharı, araç egzozu ya da insan kaynaklı karbondioksit. Birden fazlası varsa en zor olanı sistemi belirler.
2. Kaynak tek bir noktada mı, hacme yayılmış mı? Ocak, kaynak masası, taşlama tezgâhı ya da boya tabancası gibi noktasal kaynaklarda kirletici yerinde emilir. Kalabalık bir salon ya da güneşte ısınan bir çatı altı gibi yayılı kaynaklarda genel havalandırmayla seyreltilir.
3. İçeride kaç kişi, ne kadar süre kalıyor? Taze hava ihtiyacı kişi sayısından ve döşeme alanından hesaplanır; kullanım saatleri fanların çalışma programını belirler.
4. Bina neye izin veriyor? Şaft, çatı ya da cephe çıkışı, asma tavan yüksekliği, cihazların konacağı yer, komşu pencereler ve bina yönetiminin kısıtları.
5. Bağlayıcı hüküm var mı? Yangın yönetmeliği, sığınak ve otopark kuralları, gıda hijyeni, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı.
6. Kış ve yaz işletmesi nasıl olacak? Kışın ısıtılması gereken taze hava çoksa ısı geri kazanımı; yazın serinletme gerekiyorsa iklimlendirmeyle birlikte tasarım.

İşletme tipine göre sistemin omurgası

Restoran ve kafe: mutfak ile salon iki ayrı sistemdir

Restoranda havalandırma seçimi mutfaktan başlar. Pişirme ekipmanının listesi (ocak, ızgara, fritöz, fırın ve güçleri) davlumbazın ölçüsünü ve debisini, pişirme tipi de filtre kademelerini belirler: haşlama ve buharda pişirme yapan bir pastane mutfağı ile kömürlü ızgara yapan bir ocakbaşının bacası aynı kurulmaz. Mutfağa egzoz kadar taze hava da gerekir; taze hava egzozdan biraz az tutulur ki mutfak salona göre hafif eksi basınçta kalsın ve koku salona geçmesin.

Yangın mevzuatı burada seçimi doğrudan sınırlar. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre pişirme alanının mekanik egzozu binanın diğer sistemlerinden bağımsız olur, egzoz doğrudan dışarı ve hava giriş açıklıklarından en az 5 m uzağa atılır, mutfak egzoz kanallarına yangın damperi konulmaz (Madde 88/2). Alışveriş merkezlerindeki, yüksek binalardaki ve aynı anda 100'den fazla kişiye hizmet veren mutfakların davlumbazlarına otomatik söndürme sistemi kurulur (Madde 57/1). Bodrum kattaki mutfakta gaz kullanılacaksa havalandırma sistemi yapılması ve ikinci bir çıkış bulunması şarttır (Madde 57/2).

Salon ise ayrı bir sistemdir: kişi sayısına göre taze hava, iklimlendirme ve salondan mutfağa doğru kontrollü bir hava akışı. Mutfak sisteminin ayrıntıları restoran havalandırma sistemleri sayfasında; komşudan ya da salondan koku şikâyeti varsa teşhis sırası mutfak havalandırma kokusu nasıl giderilir yazısında. Nargile servisi yapılan salonlarda ise duman mutfakta değil salonun kendisinde oluşur: debiyi kişi sayısı değil duman yükü belirler, emiş tavandan yapılır ve salon komşu hacimlere göre eksi basınçta tutulur; dış çıkıştaki koku kademesi karbon koku filtresi sayfasında.

Fabrika ve atölye: önce kaynağında yakala

Üretim alanında iki ayrı ihtiyaç vardır ve ikisi aynı fanla çözülmez. Birincisi genel havalandırmadır: makinelerin, aydınlatmanın, çalışanların ve güneşin çatıdan verdiği ısı, klimasız bir üretim alanında gereken debiyi çoğu zaman tek başına belirler. Çatı fanları ya da cephe aspiratörleri sıcak havayı üst kottan atar, taze hava alt kottaki panjurlu girişlerden ya da taze hava fanlarıyla verilir.

İkincisi kirletici kaynağında emiştir. Kaynak dumanı, taşlama tozu ya da boya buharı yayıldıktan sonra genel havalandırmayla seyreltilmeye çalışılırsa gereken debi çok büyür ve kirletici çalışanın soluduğu hacimden geçer. Bu yüzden kaynak masasında akrobat kol ya da emiş tablası, toz çıkaran tezgâhta davlumbazlı emiş ve filtre ünitesi kurulur; genel havalandırma kalan ısıyı ve kaçağı taşır. Patlayıcı toz ya da solvent buharı olan alanlarda fan ve elektrik ekipmanı, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında belirlenen bölgeye uygun seçilir.

Fabrika ve atölye sistemleri endüstriyel havalandırma sistemleri, kaynakta emiş çözümleri kaynak dumanı emiş sistemi ve toz toplama sistemleri sayfalarında. Büyük kesitli kanallarla kurulmuş bir üretim tesisi örneği: endüstriyel kanal montajı.

Ofis, plaza ve okul: taze havayı kişi sayısı belirler

Ofis ve dersliklerde kirletici insanın kendisidir: soluk, nem, vücut ısısı ve eşyalardan yayılan uçucu bileşenler. Gereken taze hava kişi ve alan payları toplanarak bulunur. TS EN 16798-1'in Kategori II'sinde kişi başına 7 L/s, düşük emisyonlu malzemeyle yapılmış binada metrekare başına 0,7 L/s alınır. 60 m²'lik, 30 öğrencili bir derslik için: 30 × 7 + 60 × 0,7 = 252 L/s, yani yaklaşık 907 m³/h taze hava. Bu miktarın kışın ısıtılıp yazın serinletilmesi gerektiğinden, ofis ve okullarda taze havanın ısısını egzoz havasından geri kazanan cihazlar ya da taze hava santralleri kullanılır.

İklimlendirme ayrı bir katmandır. Split ve VRF iç üniteleri odadaki havayı döndürür; taze havayı yukarıdaki sistem getirir. Kat kat kiralanan plazalarda VRF'nin kiracı bazlı kontrolü, büyük ve tek kullanıcılı binalarda klima santrali ya da fan coil öne çıkar; seçimin artı ve eksileri VRF sistemleri: avantajları ve uygulama alanları yazısında. Toplantı odası ve derslik gibi doluluğu gün içinde değişen hacimlerde debinin CO₂ sensörüyle ayarlanması gereksiz enerji tüketimini önler. Ofis, AVM ve otel sistemleri ofis, AVM ve otel havalandırma sayfasında; tamamlanmış örnekler: ofis havalandırma kanalı kurulumu ve iş hanı klima santrali kurulumu.

AVM, otel ve spor salonu: değişken kalabalık

Bu yapılarda aynı bina içinde çok farklı ihtiyaçlar bir arada bulunur: mağaza, yemek katı, otel odası, mutfak, çamaşırhane, otopark. Her bölge ayrı bir klima santraline ya da en azından ayrı bir kontrol bölgesine bağlanır; yemek katının egzozu ortak alanların havasından ayrılır. Spor salonları kişi başına en yüksek taze hava isteyen yerlerdendir: ASHRAE 62.1 ağırlık ve fitness salonları için kişi başına 10 L/s öngörür; ter ve duş alanlarından gelen nem de sistemin nem alma kapasitesini belirler. Bir spor merkezinde tamamlanan örnek: spor merkezi havalandırma.

Bu binalarda havalandırma, yangın güvenliği sistemleriyle birlikte tasarlanır: kaçış yollarında merdiven basınçlandırma sistemi, atriyum ve koridorlarda duman tahliye sistemi ve yangın anında normal sistemin hangi senaryoyla durdurulacağı projenin parçasıdır.

Otopark, bodrum ve sığınak

Kapalı otoparkta normal işletmede araç egzozu, yangında duman uzaklaştırılır. Yangın yönetmeliği toplam alanı 2.000 m²'yi aşan kapalı otopark alanlarında, kazan dairelerinde ve bodrum kattaki depolarda mekanik duman tahliye sistemini zorunlu tutar (Madde 88/3). Jet fanlı ve kanallı çözümler otopark havalandırma sistemleri sayfasında.

Bodrum katlarda sorun çoğunlukla nem ve durgun havadır; penceresi olmayan hacimde baca etkisi de zayıf kaldığı için doğal çözümler yetmez, kanallı egzoz ve taze hava gerekir. Egzoz nemin ve kokunun oluştuğu bölümlerden alınır, taze hava kuru bölümlerden verilir; nemli ortamda çalışan fan motorlarında sargı izolasyonu ve korozyon bakımda ayrıca izlenir (havalandırma bakım onarım). Bodrum sığınak olarak projelendirildiyse havalandırması sığınak mevzuatına göre filtreli ünitelerle yapılır: sığınak havalandırma sistemleri.

Prosese özel sistemler

Boya atölyesinde solvent buharı kabin içinde belirli bir hava hızıyla taşınır ve filtrelenmeden atılmaz; bu iş genel havalandırmanın değil boya kabini sisteminin konusudur. İlaç, elektronik ve gıda üretiminde partikül sınıfı ve odalar arası basınç farkı istenen alanlar temiz oda sistemleri ile çözülür. Hastanelerde ameliyathane ve yoğun bakım gibi mahallerin havalandırması ayrı standartlara bağlıdır; çerçevesi hastane havalandırma yönetmeliği yazısında, hijyenik santral tarafı klima santrali sayfasında.

Sık yapılan seçim hataları

• Sistemi metrekareden seçmek: Aynı 200 m² bir depo, bir ofis katı ve bir restoran mutfağı olabilir; üçünün ihtiyacı arasında kat kat fark vardır. Debi kirleticiden ve kişi sayısından hesaplanır.
• Mutfak egzozunu binanın ortak şaftına bağlamak: Yönetmelik mutfak egzozunun diğer sistemlerden bağımsız olmasını ister; ortak şafta bağlanan davlumbaz yangını ve kokuyu bütün binaya taşır.
• Fanı serbest üfleme debisine göre almak: Katalogdaki en yüksek debi, fanın önünde hiçbir direnç yokken verilir. Filtre, kanal, dirsek ve menfez kayıpları toplanmadan seçilen fan sahada beklenen havayı vermez.
• Kaynağında emiş yerine genel fanı büyütmek: Atölyede dumanı çatı fanıyla atmaya çalışmak hem çok daha büyük debi ister hem dumanı çalışanın yüzünden geçirir.
• Bugünün kapasitesine göre kurmak: Menüye eklenen bir ızgara, hatta eklenen bir makine ya da bölünen bir ofis katı sistemin varsayımlarını değiştirir. Kanal kesitleri ve şaft yerleri ileride eklenecek yükü kaldıracak şekilde bırakılır.
• Isı geri kazanımı hesaba katmamak: Uzun saatler çalışan ve çok taze hava alan ofis, okul ve spor salonlarında, taze havanın kışın ısıtılması işletme maliyetinin en büyük kalemlerinden biridir.
• Sesi sona bırakmak: Gece çalışan bir fanın sesi komşu şikâyetine ve ruhsat sorununa dönüşebilir; fan yeri, kanal hızı ve susturucu seçimde düşünülür; kanal tarafındaki ses önlemleri hava kanalı imalatı sayfasında.

Keşif öncesi hazırlanacak bilgiler

• Mimari plan ve kesit; yoksa ölçülü bir kroki ve tavan yükseklikleri.
• İşletme tipi ve kapasite: kişi sayısı, servis sayısı, vardiya ve çalışma saatleri.
• Ekipman listesi: mutfakta ocak, ızgara ve fritözlerin tip ve güçleri; atölyede makineler, kaynak noktaları ve toz çıkaran tezgâhlar.
• Çıkış imkânları: kullanılabilecek şaft, çatı ya da cephe; komşu pencerelerin konumu.
• Bina yönetiminin ve itfaiye raporunun istedikleri.

Kişi sayısından, ısı yükünden ve mahal tipinden ön debiyi bulmak için havalandırma hesabı aracını kullanabilirsiniz; sonuç keşifte ve projede kontrol edilecek bir başlangıç değeridir.

Bağlayıcı hükümlerin bütünü havalandırma sistemleri yönetmeliği yazısında; projelendirme, imalat ve montaj kapsamı havalandırma sistemleri sayfasında; maliyeti belirleyen kalemler havalandırma sistemleri fiyatları sayfasında. Yukarıdaki bilgilerle keşif talebi için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.