Kanal Tipi Fan Nedir? Yuvarlak ve Kare Kanal Fanları

Bazı hatlarda fanı kanalın dışına, ayrı bir kaideye ya da kabine koymak gerekmez; fan, kanal hattının bir parçası gibi araya takılır. Bu iş için yapılan fanlara kanal tipi fan denir. Kanal tipi fanın emiş ve atış ağızları aynı eksen üzerindedir ve bağlandığı kanalın ölçüsündedir: yuvarlak kanala kelepçeyle, dikdörtgen kanala flanşla bağlanır. Fan iki kanal parçasının arasına girer ve hava yönünü değiştirmeden yoluna devam eder.

Kanal tipi fanlar küçük ve orta debili hatlarda, özellikle asma tavan içinde, şaft dibinde ya da dar bir teknik hacimde yer kısıtlı olduğunda kullanılır. İki ana ailesi vardır: yuvarlak kanal tipi fanlar ve dikdörtgen (kare) kanal tipi fanlar.

Yuvarlak kanal tipi fan

Yuvarlak kanal tipi fanlar bağlandıkları kanalın çapıyla anılır. "Kanal tipi fan 200" ya da "315 kanal tipi fan" denildiğinde kastedilen Ø200 mm ya da Ø315 mm bağlantı ağzıdır; debi değildir. Aynı Ø200 gövdede farklı motor ve çarkla, farklı debi-basınç eğrisine sahip modeller bulunur. Gövde galvaniz sac ya da plastik olabilir. İçeride çoğunlukla geriye eğimli radyal bir çark ya da karışık akışlı (yarı aksiyel) bir çark döner; bu yüzden aynı çaptaki bir duvar fanına göre çok daha yüksek basınç üretir ve kanal direncini yenebilir.

Bağlantı çapı kanaldaki hava hızını da belirler. 800 m³/h debi Ø200 kanalda yaklaşık 7,1 m/s hızla akar; aynı debi Ø250 kanalda yaklaşık 4,5 m/s'ye iner. Hız arttıkça hem basınç kaybı hem kanal sesi artar. Mevcut kanal küçük diye fanı da küçük çaplı seçmek, sahada duyulan "fan yetmiyor" ve "fan çok ses yapıyor" şikâyetlerinin en sık nedenidir. Hangi debide hangi çapın uygun olduğu hava kanalı hesabı ile kontrol edilir.

Dikdörtgen (kare) kanal tipi fan

Dikdörtgen kanal tipi fan, dikdörtgen kanal ölçülerine uygun flanşlı bir sac kutunun içine yerleştirilmiş radyal fandır. Aramalarda geçen "kanal tipi radyal fan" çoğunlukla bu tipi anlatır. Yuvarlak tiplere göre daha büyük debilere çıkar ve dikdörtgen ana hatların arasına doğrudan girer. Kutunun iç yüzeyi ses yutucu malzemeyle kaplanmış izoleli modeller, fanın kullanılan bir mahalin tavanında durduğu durumlarda tercih edilir. Kutunun bir yüzü servis kapağıdır; motor ve çarka bu kapaktan ulaşılır.

Kanal tipi fanın motoru: dış rotorlu motor

Kanal tipi fanların çoğunda dış rotorlu motor kullanılır. Bu motorda dönen kısım (rotor) sabit sargıların (statorun) dışındadır ve çark doğrudan rotorun üzerine oturur. Mil, kasnak ve kayış olmadığı için fan çok kısa bir gövdeye sığar. Motor hava akımının içindedir ve taşınan havayla soğur.

Bu tasarımın iki sonucu vardır. Birincisi, her modelin taşıyabileceği en yüksek hava sıcaklığı katalogda yazılıdır; bu sınır aşılırsa motor sargısı zarar görür. İkincisi, motor havanın içinde olduğu için yağlı, tozlu, nemli ya da kimyasal içeren havada sargı ve rulmanlar hızla kirlenir. Kanal tipi fan bu nedenle restoran davlumbaz egzozunda, boya ve solvent buharında, toz ve talaş taşıyan hatlarda kullanılmaz; bu hatlarda motoru hava akımının dışında olan bir hücreli aspiratör ya da uygun gövdeli bir salyangoz fan seçilir.

Yeni modellerde dış rotorlu motorun elektronik komütasyonlu (EC) sürümü yaygınlaşmıştır. EC motorlu fanın devri 0–10 V gibi bir kontrol sinyaliyle kademesiz ayarlanır ve düşük devirlerde gerilimle kısılan AC motora göre daha az enerji harcar.

Kanal tipi fan nerede kullanılır?

Penceresiz bodrum hacimlerinde kanal tipi fanla kurulan basit çözümler bodrum kat havalandırma nasıl yapılır yazısında, ofis ve mağazalardaki kanallı sistemler ofis, AVM ve otel havalandırma sayfasında. Besleme ve egzoz hattından aynı anda geçen havanın ısısını geri almak isteniyorsa iki ayrı kanal fanı yerine ısı geri kazanım cihazı değerlendirilir.

Elektrik bağlantısı ve hız kontrolü

Küçük kanal tipi fanlar çoğunlukla tek fazlı (230 V), büyük dikdörtgen modeller üç fazlı (400 V) motorludur. Bağlantı motor etiketine ve fanın klemens kutusundaki şemaya göre yapılır. Sahada en sık atlanan noktalar şunlardır:

• Termik kontak uçları: Bazı modellerde motor sargısına gömülü termik kontağın uçları klemens kutusuna ayrıca çıkarılır. Bu uçlar bir koruma rölesine ya da kumanda devresine bağlanmazsa motor aşırı ısındığında korunmaz.
• Hız kontrolü: AC motorlu modellerde devir, kademeli bir trafo ya da elektronik hız kontrol cihazıyla gerilim düşürülerek ayarlanır; her modelin hangi kontrol cihazıyla çalışabileceği katalogda yazılıdır. EC motorlu modellerde kontrol, sinyal kablosuyla yapılır.
• Hava yönü ve dönüş yönü: Gövdenin üzerindeki ok havanın akış yönünü gösterir; fan ters takılırsa hava istenen yönün tersine akar ve egzoz yapması gereken fan mahale hava basar. Üç fazlı motorda faz sırası yanlışsa çark ters döner. Radyal çark ters dönünce hava yine aynı yöne akar ama debi belirgin biçimde düşer; hata bu yüzden gözden kaçabilir ve ilk çalıştırmada kontrol edilir.
• Servis anahtarı: Asma tavan içindeki bir fanın yakınında, bakımda enerjiyi kesmek için kilitlenebilir bir servis anahtarı bulunur.

Kanal tipi fan sessiz çalışır mı?

Kanal tipi fanın sesi üç yoldan duyulur: fanın kanala verdiği ses menfezlerden çıkar, gövdeden yayılan ses asma tavanın içinden mahale geçer, titreşim de askılar üzerinden döşemeye taşınır. Sessiz bir kurulum bu üç yolun her biri ayrı ele alındığında elde edilir:

• Fan, çalışma noktası eğrinin verimli bölgesine düşecek şekilde seçilir; gereğinden küçük bir fanı tam devirde zorlamak gürültünün en yaygın nedenidir.
• Kanal çapı küçültülmez; hız düştükçe hem fan hem kanal sesi azalır.
• Fan ile kanal arasına esnek bağlantı, askılara titreşim takozu konur.
• Menfezlere giden hatta susturucu eklenir; seçimi havalandırma susturucusu yazısında.
• Fan; yatak odası, toplantı odası ya da derslik gibi sessiz olması gereken bir mahalin tam üstüne değil, koridor ya da ıslak hacim tavanına yerleştirilir; gerekirse izoleli kutu tipi model seçilir.

İki modelin katalogdaki ses değerleri karşılaştırılırken değerlerin aynı türde ve aynı ölçüm koşulunda verildiğinden emin olunur; birinin ses gücünü öbürünün birkaç metredeki ses basıncıyla kıyaslamak yanlış sonuç verir.

Montajda dikkat edilenler

• Fanın girişinin hemen önüne dirsek konmaz. AMCA 201'e dayanan üretici kurulum kılavuzları, giriş dirseğinin fan girişinden en az üç eşdeğer kanal çapı önce bitmesini önerir; daha yakın bir dirsek havayı çarka eğik getirir ve fan katalog değerini veremez.
• Çıkış tarafında fanın hemen ardından ani bir dönüş ya da daralma yapılmaz.
• Fan, ağırlığı kanala yüklenmeden kendi askısına ya da konsoluna asılır.
• Asma tavan içindeki fan için servis kapağı bırakılır; kapak motorun ve klemens kutusunun açılabileceği tarafa denk getirilir.
• Fan durduğunda dış havanın ya da başka katlardan gelen kokunun geri dönmemesi için atış tarafına geri dönüş damperi konur.

Kanallı bir sistemin montaj sırası havalandırma montajı nasıl yapılır yazısında anlatılıyor.

Kanal tipi fan ile kanal tipi fan coil aynı şey değil

Aramalarda "kanal tipi fan" ile "kanal tipi fancoil" sık karışır. Kanal tipi fan yalnız havayı taşır; havayı ısıtmaz ya da soğutmaz. Kanal tipi fan coil ise içinde fanla birlikte sıcak ve soğuk su bataryası bulunan, asma tavana gizlenip menfezlere kanalla bağlanan bir iklimlendirme cihazıdır. Benzer görünüşteki bir başka cihaz VRF sistemlerinin kanal tipi iç ünitesidir; o da soğutucu akışkanla çalışan bir iklimlendirme cihazıdır. Fan coil için fan coil nedir yazısına, kanal tipi iç üniteler için VRF klima sistemleri sayfasına bakabilirsiniz.

Hangi durumda hangi fan?

Seçilen fanın çalışma noktası ve motor gücü fan seçim hesabı ile kontrol edilebilir. Kanal tipi fan, salyangoz fan ve çatı fanı için montaj dahil teklif kalemleri hücreli aspiratör fiyatları sayfasında; mevcut fanın arızası ve değişimi havalandırma bakım onarım kapsamında. Keşif için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kanal tipi fan montajı: sahada iş sırası

Mevcut bir hatta fan eklenirken önce fanın gireceği nokta seçilir ve kanaldan fan boyu kadar bir parça kesilip çıkarılır. Kesimden önce kesilecek bölümün iki yanına askı konur; böylece serbest kalan kanal uçları sarkmaz ve yuvarlak kanal ovalleşmez. Yuvarlak hatta kanal uçları fana kauçuk contalı kelepçeyle ya da kısa bir esnek manşonla bağlanır; manşon hem fanın titreşimini kanala geçirmez hem de kesimdeki küçük ölçü farklarını alır. Dikdörtgen gövdede flanş yüzeyine conta konur ve bağlantı cıvataları çapraz sırayla sıkılır. Soğuk bir çatı arasından geçen nemli egzoz hattında kanal, fandan sonra dış çıkışa doğru hafif eğimle çekilir; kanalda yoğuşan su motora değil dışarıya akar. İlk çalıştırmada motor akımı ölçülüp etiketteki değerle karşılaştırılır. Askı aralıkları ve ek yerlerinin sızdırmazlığı için havalandırma kanalı montajı rehberine bakılabilir.

Kanal tipi fan motoru arızalandığında

Dış rotorlu motorda çark rotorun üzerine oturur ve ikisi birlikte balanslanır. Bu yüzden yanan motorun yeniden sarılması çoğu zaman ekonomik olmaz; üretici motoru ve çarkı tek parça yedek olarak verir, gövde ve kanal bağlantıları yerinde kalır. Tek fazlı modellerde motorun dönmeden uğuldaması sık görülen bir arızadır ve sebebi çoğunlukla çalışma kondansatörüdür; yenisi etiketteki mikrofarad ve gerilim değerinde seçilir. Rulmanından ses gelmeye başlayan motor bir süre sonra kilitlenir ya da aşırı akım çeker, değişimi bu aşamada planlanır. EC motorlu fanlarda arıza çoğu zaman sargıda değil elektronik kartta çıkar. Arıza tespiti ve değişim havalandırma bakım onarım kapsamında yapılır.