Yangın Damperi Nedir, Ne İşe Yarar?

Kısa cevap: Yangın damperi, havalandırma ya da klima kanalının yangın dayanımlı bir duvarı veya döşemeyi geçtiği noktaya takılan, normalde açık duran ve yangında kendiliğinden kapanarak alevin, sıcak gazların ve dumanın kanal yoluyla yandaki bölüme geçmesini engelleyen kapaktır. Kapanmayı ya kanaldaki ısıyla tetiklenen bir termal sigorta ya da yangın algılama sisteminden gelen sinyal başlatır.

Neden gerekir: kompartıman duvarındaki delik

Yangın yönetmeliği büyük binaları, yangını belirli bir süre içinde tutacak duvar ve döşemelerle kompartımanlara böler. 120 dakika yangına dayanacak şekilde örülmüş bir kompartıman duvarından 60 cm × 40 cm kesitli bir havalandırma kanalı geçiyorsa, o duvarda yangın açısından aynı büyüklükte bir delik vardır. Galvaniz sac kanal yangında kısa sürede şekil değiştirir, içinden geçen sıcak gaz ve duman yangını yan bölüme taşır. Yangın damperi bu deliği yangın sırasında kapatır ve duvarın dayanımını kanal boyunca da sürdürür.

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY), havalandırma kanalı 120 dakika yangın dayanımlı bir kompartıman duvarını ya da döşemesini geçtiğinde yangın damperi ya da maddede sayılan eşdeğer çözümü, korunmuş tesisat şaftına giriş ve çıkışlarda da damper ister (87/8). Kanal tesisatıyla ilgili diğer hükümler havalandırma sistemleri yönetmeliği yazısında toplanmıştır.

Nasıl çalışır?

Bir yangın damperinin dört temel parçası vardır: duvarın ya da döşemenin içine yerleşen gövde, kanalı kapatan kanat, kanadı kapanma yönünde çeken yay ve yayı açık konumda tutan tetik. Kanat çoğu üründe ısıya dayanıklı yalıtım levhasından yapılır; kenarlarında sıcaklıkla kabaran (intümesan) conta bulunur. Normal işletmede tetik yayı tutar, kanat açık durur ve hava geçer. Tetik serbest kaldığında yay kanadı kısa sürede kapatır ve kanat kapalı konumda kilitlenir. Isı arttıkça kabaran conta gövde ile kanat arasındaki aralığı da doldurur.

Tetiğin nasıl serbest kaldığı damperin tipini belirler:

• Termal sigortalı (mekanik) damper: Kanal içindeki sigorta belirli bir sıcaklıkta (yaygın değer 72 °C) tetiklenir ve yayı serbest bırakır. Elektrik bağlantısı gerektirmez; ayrıntısı sigortalı yangın damperi nedir yazısında.
• Motorlu damper: Kanadı açık tutan şey yay geri dönüşlü bir aktüatördür. Aktüatörün enerjisi kesildiğinde yay kanadı kapatır; yani elektrik kesintisinde de damper güvenli tarafa, kapalı konuma geçer.

Motorlu yangın damperi nedir?

Motorlu yangın damperi, termal sigorta yerine 24 V ya da 230 V beslemeli, yay geri dönüşlü bir aktüatör taşıyan damperdir. Aktüatörün beslemesi yangın alarm panelinin kontrol modülünden geçer; alarm geldiğinde modül enerjiyi keser ve damper kapanır. Aktüatöre bağlı termoelektrik tetikleyici, kanal sıcaklığı yükseldiğinde enerjiyi kendisi keser; böylece panelden sinyal gelmese de damper ısıyla kapanır. Uç konum kontakları "açık" ve "kapalı" bilgisini panele ya da bina otomasyonuna döndürür.

Motorlu tipin sigortalı tipe göre üç pratik farkı vardır. Kanaldaki sıcaklık yükselmeden, duman dedektörü sinyaliyle kapanabilir. Kapanıp kapanmadığı panelden görülür. Asma tavanı açmadan, panelden kapatılıp açılarak denenebilir. Enerji geri geldiğinde aktüatör kanadı yeniden açar. Yangın senaryosunun merkezi olarak yönetildiği AVM, hastane, otel ve plaza gibi binalarda bu yüzden motorlu tip seçilir. İki tip arasındaki maliyet farkının hangi kalemlerden doğduğu yangın damperi fiyatları sayfasında.

Etiketteki harfler ne anlatır?

Yangın damperleri Avrupa'da EN 15650 ürün standardına göre CE işaretiyle satılır. Fırın testi EN 1366-2'ye göre yapılır, sonuç EN 13501-3'e göre sınıflandırılır. Etikete bakan bir alıcı üç sorunun cevabını arar:

• Ne kadar süre? EI'dan sonraki rakam dakikadır: EI 60, EI 90, EI 120. Damperin süresi geçtiği duvarın ya da döşemenin süresinden kısa olamaz.
• Neyi sağlıyor? E bütünlüğü (alev ve sıcak gaz geçirmeme), I yalıtımı (yangına bakmayan yüzdeki sıcaklık artışının sınırda kalması), S duman sızdırmazlığını gösterir.
• Nerede denendi? "ve" duvarda, "ho" döşemede test edildiğini; "i↔o" yangının iki yönden de gelebileceği kabulüyle denendiğini gösterir.

Sınıf yalnız test raporunda tarif edilen duvar tipi ve montaj detayıyla geçerlidir; masif duvarda denenmiş bir damperi alçı levha bölmeye aynı detayla takmak sınıfı geçersiz kılar. Montajda kontrol edilen noktalar yangın damperi hizmet sayfasında anlatılıyor.

Sık karıştırılan damperler

Tavanda turuncu aktüatörlü bir damper görmek, orada yangın damperi olduğu anlamına gelmez. Ofis katı kanal tipi iç ünite ve motorlu damper montajı işindeki damperler, tek bir klima ünitesinin havasını odalara termostata göre paylaştıran bölge damperleridir ve yangın sınıfları yoktur. Duman kontrol damperinin duman tahliye sistemindeki yeri duman tahliye sistemi nedir yazısında anlatılıyor.

Nereye konur, nereye konmaz?

Damper, kanalın kompartıman sınırını geçtiği her noktaya konur: kat döşemelerini delen düşey şaft bağlantıları, koridor ile oda arasındaki yangın duvarları, bina ile kapalı otopark arasındaki duvar, fabrikada idari bölüm ile üretim alanını ayıran duvar gibi. Bu noktalar kanal güzergâhı mimari projedeki kompartıman çizgileriyle üst üste konarak çıkarılır; kanal parçaları da damper flanşlarına göre imal edilir, bkz. hava kanalı imalatı.

Üç tür kanalda ise yangın damperi kullanılmaz:

• Merdiven basınçlandırma kanalları: Yangın boyunca kaçış merdivenine hava verilmesi gerekir; yönetmelik bu kanallarda yangın damperini yasaklar (BYKHY 87/9). Bkz. merdiven basınçlandırma nedir.
• Otel, restoran ve kafeterya mutfaklarının pişirme egzoz kanalları: Yönetmelik bu kanallara yangın damperi konmasına izin vermez; kanal diğer sistemlerden bağımsız tutulur ve mutfak dışında geçtiği bölümün yangın dayanımı kadar kaplanır (88/2). Bkz. restoran havalandırma sistemleri.
• Duman tahliye kanalları: Kanalı kapatan bir yangın damperi dumanın yolunu keser; bu hatlarda EN 12101-8'e göre duman kontrol damperi ve EN 12101-7'ye göre yangın dayanımlı kanal kullanılır. Bkz. duman tahliye sistemi.

Kapandıktan sonra ne olur?

İki tipin davranışı burada ayrılır. Sigortalı damper kendiliğinden açılmaz; sigorta yenilenip mekanizma elle kurulana kadar o hat havasız kalır. Motorlu damper aktüatöre enerji geri geldiğinde açılır; bu nedenle damperlerin yangından sonra ne zaman açılacağı panel senaryosunda tanımlanır. Gerçek bir yangından sonra iki tipte de kanat, conta ve montaj dolgusu kontrol edilmeden sistem normal işletmeye alınmaz. İşletmede damperler belirli aralıklarla kapatılıp açılarak denenir; deneme kapsamı havalandırma bakım onarım sayfasında.

İstanbul ve Kocaeli'deki plaza, AVM ve fabrika projelerinde damper listesinin kanal planı üzerinden çıkarılması için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.