Nargile Kafe Havalandırma Sistemleri: Duman Emişi ve Taze Hava

Nargile sunulan bir kafede havalandırmanın iki ayrı yükü vardır ve ikisi aynı yolla çözülmez. Birincisi görünen yük: tütünün ve melasın ısıtılmasıyla oluşan yoğun duman, gliserinli damlacıklar ve koku. İkincisi görünmeyen yük: közün yanmasıyla açığa çıkan karbonmonoksit (CO). Duman filtreyle tutulabilir, koku aktif karbonla azaltılabilir; karbonmonoksit ise ne yağ filtresinde ne de aktif karbonda tutulur, yalnız dışarı atılarak ve yerine taze hava verilerek düşürülür. Bu yüzden havayı süzüp aynı salona geri veren hava temizleyiciler dumanı azaltsa bile karbonmonoksit açısından bir şey değiştirmez. Nargile kafe havalandırma sistemleri bu iki yükü ayrı ayrı ele alan, işletmenin bölgelerine göre kurulmuş bir egzoz ve taze hava düzenidir.

Önce mevzuat çerçevesi

4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun, lokanta, kahvehane ve kafeterya gibi işyerleri dahil kapalı alanlarda tütün ürünü tüketimini yasaklar. İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik'e göre nargilelik tütün mamulü sunumu yapılan işyerlerine önce kesinleşmemiş ruhsat düzenlenir; işletme bir ay içinde nargilelik tütün mamulü sunum uygunluk belgesini idareye sunarak ruhsatını kesinleştirir. Aynı yönetmelik her işyerinde havalandırma tertibatı bulunmasını ister. Nargilenin işletmenin hangi bölümünde sunulabileceğini bu kurallar belirler; havalandırma onların yerine geçmez. Bu yazı, mevzuatın izin verdiği düzen içinde köz, duman ve karbonmonoksit yükünün teknik olarak nasıl yönetildiğini anlatır.

Bölgeler ve hava akış yönü

Nargile kafede hava, temiz bölümden kirli bölüme doğru akmalıdır. Bunun için her bölümün kendi yükü ve bitişiklerine göre basınç durumu belirlenir:

Taze hava girişe, kasaya ve dumansız bölüme verilir; bu bölümlerden oturma alanına, oradan köz ocağına ve egzoza doğru bir akış kurulur. Kapı altı boşlukları ve transfer menfezleri bu akışın geçiş noktalarıdır; köz ocağının bulunduğu oda kapalıysa kapısında hava geçişi bırakılmazsa egzoz fanı odayı aşırı eksi basınca çeker ve debi düşer.

Köz ocağı: ayrı ele alınması gereken nokta

Közün tutuşturulduğu ocak, işletmenin karbonmonoksit ve ısı yükünün en yoğun olduğu yerdir; tutuşma aşamasında duman da en fazladır. Bu ocak salonun havasına bırakılmaz. Üzerine ocağın her yönden taşacak ölçüde paslanmaz bir davlumbaz, davlumbazdan dışarıya giden ve salon egzozundan bağımsız bir hat kurulur. Davlumbaz ölçüsü ve emiş debisi için davlumbaz emiş hesabı aracı, imalat için davlumbaz imalatı sayfası kullanılabilir.

• Gazlı köz ocağında fan ve motor ile kablo ve pano tesisatı patlama ve kıvılcım güvenlikli seçilir (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, Madde 88/5).
• Kanal metalden yapılır, sıcak köz ve kıvılcıma karşı yanıcı malzemeden uzak geçirilir; esnek alüminyum boru bu hatta kullanılmaz.
• Ocak odasına ve oturma alanına karbonmonoksit dedektörü konur; alarmda egzoz fanı en yüksek kademeye geçer ve personel uyarılır. Dedektörün montaj yüksekliği üreticinin talimatına göre belirlenir.
• Egzoz fanı çalışmadan ocağın yakılamaması için ocak beslemesi fanın çalışma sinyaline bağlanabilir.

Oturma alanında duman nasıl alınır?

Oturma alanı için üç düzen kullanılır; seçim tavan yüksekliğine, oturma düzenine ve salonun iklimlendirmesine göre yapılır.

Alçaktan taze hava, yüksekten egzoz: Dışarı verilen nefes ve duman sıcak olduğu için yükselir. Taze hava oturma seviyesine yakın ve düşük hızla verilirse temiz hava altta kalır, duman tavana doğru taşınır ve oradan alınır. Bu düzen yüksek tavanlı salonlarda iyi çalışır; tavandaki kaset klimalar ya da vantilatörler havayı karıştırdığında etkisi azalır.

Oturma hizasında lokal emiş: Duvar diplerinde, koltukların arkasında ilerleyen bir emiş kanalı ve üzerindeki menfezler dumanı salona yayılmadan alır. Uzun bir emiş kanalında fana yakın menfezler uzaktakilerden fazla çeker; menfezlerin ayar damperiyle ya da kademeli kanal kesitiyle dengelenmesi gerekir. Oturma hizasında çevresel emiş kanalı ve köşede bir emiş ünitesi bulunan bir uygulama salon duman emiş hattı sayfasında görülebilir.

Tavandan üfleme ve tavandan emiş: Kurulumu en kolay düzendir, ama duman önce bütün salona karışır; aynı derişimi tutmak için diğer iki düzenden daha fazla hava gerekir.

Duvar ve kaset tipi klimalar salonu ısıtıp soğutur ama dışarıdan hava almaz; nargile dumanında filtreleri ve serpantinleri kısa sürede yapışkan bir tortuyla kaplanır. İklimlendirme ile havalandırma ayrı düşünülmeli, klima filtreleri bu işletmelerde sık temizlenmelidir.

Ne kadar hava gerekir?

Tütün dumanı bulunan bir salon için "bu debiyle hava sağlıklı olur" diyen bir standart değer yoktur. ASHRAE 62.1 tütün dumanı bulunan alanlar için kabul edilebilir hava kalitesini sağlayan bir debi vermez; ASHRAE'nin çevresel tütün dumanı konusundaki tutum belgesi de havalandırmanın bu sağlık riskini kontrol edemeyeceğini belirtir. Bu yüzden tasarımda üç şeye birlikte bakılır:

1. Taban debi: Duman olmasa bile kişi sayısı ve alan için gereken taze hava. Örneğin 70 m², 3 m tavan yüksekliğinde (210 m³) ve 30 kişilik bir oturma alanında TS EN 16798-1 Kategori II ile, düşük emisyonlu olmayan bina kabulüyle, 30 × 7 L/s + 70 m² × 1,4 L/(s·m²) = 308 L/s, yani yaklaşık 1110 m³/h taze hava çıkar; bu, saatte yaklaşık 5,3 hava değişimidir.
2. Kaynak yükü: Kararlı durumda bir kirleticinin iç ortamdaki fazlası, kaynağın yayım hızının egzoz debisine bölümüdür. Debi iki katına çıkarsa fazla yarıya iner; aynı sayıda nargile için daha az debi daha yüksek derişim demektir. Duman ve karbonmonoksit yükü taban debinin üzerine eklenir.
3. Ölçüm: Devreye almada ve yoğun saatlerde karbonmonoksit ölçülerek fan kademeleri buna göre ayarlanır.

Egzoz kadar taze hava da gerekir; taze hava verilmeyen bir salonda egzoz fanı debisini veremez ve hava kapı aralıklarından, mutfaktan ya da WC'den çekilir. Kışın içeri alınan taze hava ısıtılmalıdır. Atılan havanın ısısını geri kazanmak için plakalı ısı geri kazanım cihazı kullanılabilir; ancak dumanlı havada plakalar kirlenir, filtresi ve plaka yüzeyi temizlenebilir olmalıdır. Dönen tamburlu tipte egzozdaki koku ve duman kısmen taze havaya taşınabildiği için bu işletmelerde tercih edilmez. Kendi salonunuzun taban debisini havalandırma hesabı aracıyla bulabilirsiniz.

Filtre, baca çıkışı ve komşular

Dışarı atılan duman ve koku komşu pencerelerine ulaştığında şikâyet konusu olur. Egzoz hattında filtreler sırayla kurulur: yapışkan gliserin ve melas damlacıklarını tutan ön filtre, ince aerosolü tutan elektrostatik filtre sistemi ve kokuyu azaltan karbon koku filtresi. Bu kademeler dumanı ve kokuyu azaltır, karbonmonoksiti azaltmaz; karbonmonoksit için tek yol, havayı insanların bulunmadığı bir noktaya ve yeterli yükseklikten atmaktır. Çıkış mümkünse çatıdan, pencerelerden ve hava giriş ağızlarından uzakta yapılır; baca boru hattı çelik baca sistemleri sayfasında, bacanın uyması gereken kurallar restoran baca yönetmeliği yazısında. Koku Oluşturan Emisyonların Kontrolü Hakkında Yönetmelik de işletmelerden kaynaklanan koku şikâyetlerinin değerlendirilmesinde dayanaktır.

Nargile dumanındaki gliserin ve melas, kanal iç yüzeyinde, fan kanatlarında ve filtrelerde yapışkan bir tabaka bırakır. Bu tabaka fan debisini düşürür, kanalda koku kaynağına dönüşür ve köz hattında yangın yükü oluşturur. Kanal ve fan temizliği bu yüzden normal bir kafeye göre daha sık planlanır; kapsamı baca ve davlumbaz temizliği hizmetinde. Kokunun nereden geldiğini yere göre bulmak için mutfak havalandırma kokusu nasıl giderilir yazısındaki teşhis sırası nargile kafelerde de geçerlidir.

Kış kapatması ve ısıtma

Bahçe ve teraslar kış aylarında branda, cam ya da sürme panellerle kapatıldığında hacim fiilen kapalı bir salona dönüşür. Yazın rüzgârla dağılan duman ve karbonmonoksit birikmeye başlar; yaz düzeninde havalandırması olmayan bir alan kışın en riskli bölüm hâline gelir. Kapatmanın ruhsat ve tütün mevzuatı karşısındaki sonucu ayrıca değerlendirilmelidir; teknik açıdan kapatılan alan, mekanik egzoz ve taze hava açısından kapalı salon gibi ele alınır.

Isıtma seçimi de havayı etkiler. Bacasız gazlı ısıtıcılar yanma ürünlerini doğrudan ortama verir; köz zaten karbonmonoksit ürettiği için yarı kapalı bir alanda bu yük artar. Elektrikli infrared ısıtıcılar ortama yanma ürünü vermez. Isıtıcı tipleri ısıtma sistemleri sayfasında, maliyet kalemleri radyant ısıtıcı fiyatları sayfasında.

Kapanıştan sonra fan ne kadar çalışmalı?

Son müşteri çıktıktan sonra salondaki duman ve gaz, havalandırmanın hızına bağlı olarak azalır. Tam karışım kabulüyle derişimin azalma süresi şöyledir:

Gerçek salonda köşeler ve oturma grupları arasında karışım tam olmadığı için bu süreler alt sınır kabul edilir; fanın kapanıştan sonra bir süre daha çalışması ve köz ocağı egzozunun ocak tamamen sönene kadar açık kalması bir zaman programıyla sağlanır.

Kafe ve restoranlardaki mutfak, salon ve baca sisteminin bütünü restoran havalandırma sistemleri sayfasında, maliyeti belirleyen kalemler restoran havalandırma fiyatları sayfasında. İstanbul ve Kocaeli'deki işletmeler için oturma planını, köz ocağının yerini ve çatıya erişim bilgisini iletişim sayfasından gönderebilirsiniz.