Jet Fan Sistemi Nedir? Kapalı Otoparkta Kanalsız Havalandırma

Bodrum otoparkın tavanında kanal hattı yerine belli aralıklarla asılmış silindir ya da yassı kutu biçimli fanlar görüyorsanız, o otopark jet fan sistemiyle havalandırılıyordur. Jet fan sistemi, kapalı otoparktaki havayı kanal kullanmadan, tavana asılan fanların ürettiği hızlı hava jetleriyle taze hava girişinden egzoz şaftına doğru süren havalandırma yöntemidir. Havayı binadan dışarı atan iş şafta bağlı ana egzoz fanlarındadır; jet fanlar havayı dışarı atmaz, otoparkın içinde yönlendirir. Bu iş bölümü anlaşılmadan ne fan seçimi ne de yerleşim doğru okunabilir.

Aşağıda sistemin fiziği, fan tipleri, günlük ve yangın modundaki davranışı, yerleşim kuralları ve kanallı sistemle farkı anlatılıyor. Kapalı otoparkta hangi eşikte neyin zorunlu olduğu otopark havalandırma yönetmeliği yazısında, keşiften devreye almaya uygulama ise otopark havalandırma sistemleri sayfasında ele alınıyor.

Sistemi oluşturan dört parça

Kanallı sistemde ana fanın üstlendiği iki iş, yani havayı toplamak ve dışarı atmak, burada ikiye bölünür: toplama işini jet fanlar, atma işini ana fanlar yapar. Jet fanlı otoparkta ana egzoz fanı uzun bir kanal ağının basınç kaybını yenmek zorunda kalmaz; üretici yayınlarındaki örneklerde ana fanın yendiği toplam basınç kanallı sistemdekinin birkaç kat altında gösterilir. Gerçek değer şaft, damper ve panjur kayıplarıyla her projede ayrıca hesaplanır.

Jet fan havayı nasıl taşır: itki

Jet fanın kataloğundaki ana değer debi değil itkidir ve newton (N) ile verilir. Fan küçük bir kesitten yüksek hızla hava üfler; bu jet çevresindeki durgun havayı sürükleyerek yavaşlar ve sürüklediği havayla birlikte çok daha büyük bir hava kütlesini aynı yöne taşır. İtki, birim zamanda fandan çıkan havanın momentumudur:

T = ρ × A × v²  (T: itki, N; ρ: hava yoğunluğu, 20 °C'de yaklaşık 1,2 kg/m³; A: çıkış kesiti, m²; v: çıkış hızı, m/s)

Çıkış çapı 400 mm (kesit yaklaşık 0,126 m²) ve çıkış hızı 23 m/s olan bir fan için: 1,2 × 0,126 × 23² ≈ 80 N. Bağıntı, itkinin hızın karesiyle büyüdüğünü gösterir; aynı kesitte hızı iki katına çıkarmak itkiyi dört katına çıkarır. Aynı bağıntı sahadaki bir gerçeği de açıklar: fanın önündeki kiriş, kolon ya da araç jeti erken kırarsa, itkinin önemli bir kısmı havayı taşımak yerine engele çarpıp harcanır.

Aksiyal ve radyal jet fan

Tersinir aksiyal fan, yangının yerine göre akış yönünün değiştirilmesi istenen planlarda seçilir; ters yönde çalışırken itki çoğunlukla ileri yöndekinden düşüktür ve bu fark katalogdan okunur. İki tip aynı otoparkta birlikte kullanılabilir: alçak kirişli bölgelerde radyal, açık bölgelerde aksiyal fan gibi.

Günlük işletme: CO kontrollü çalışma

Otopark günün büyük bölümünde ya boştur ya da az araç girip çıkar. Jet fan sistemi bu süreyi CO sensörlerinden gelen ölçüme göre kademeli çalışarak geçirir: kirlilik düşükken yalnız ana egzoz fanları düşük devirde döner, değer yükseldikçe jet fanlar devreye girer ve ana fanların devri artar. Frekans konvertörlü ya da iki devirli fanlar bu nedenle sistemin enerji tüketimini doğrudan belirler.

Türk mevzuatında kapalı otopark için bağlayıcı bir CO sınır değeri tespit edilemedi; projelerde yabancı kaynaklar referans alınır. İngiltere'nin Approved Document F metni (2021) 8 saatlik ortalamada 30 ppm, rampa ve çıkış gibi noktalarda 15 dakikalık ortalamada 90 ppm sınırı verir. Almanya'nın model garaj yönetmeliği (M-GarVO) yarım saatlik ortalamada 100 ppm'i tasarım değeri, 250 ppm'i tahliye uyarısı eşiği olarak kullanır ve CO'yu zeminden 1,50 m yükseklikte ölçer. LPG'li araç kabul eden AVM otoparklarında ayrıca zemin seviyesinde LPG algılama ve ex-proof fan ile elektrik donanımı şarttır (BYKHY 60/4, 88/5).

Yangın modu: aynı fanlar, farklı görev

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY), toplam alanı 2000 m²'yi aşan kapalı otoparkta diğer sistemlerden bağımsız, saatte en az 10 hava değişimi sağlayan mekanik duman tahliyesi ister (60/2, 88/3). Yönetmelik metninde jet fan geçmez; jet fan bu şartı karşılamanın yöntemlerinden biridir. Jet fanlı otoparkta duman genellikle aynı ana egzoz fanlarıyla atılır: yangın algılama sinyali gelince CO kontrolü devreden çıkar, ana fanlar tam kapasiteye geçer, jet fanlar dumanı yangın bölgesinden egzoz şaftına en kısa yoldan sürecek şekilde çalıştırılır. Bazı tasarımlarda jet fanlar, insanların yangın bölgesinden uzaklaşabilmesi için kısa bir gecikmeyle başlatılır.

Bu görev fanlara ek şartlar getirir:

• Yangın modunda çalışacak jet fanlar ve ana fanlar yüksek sıcaklık sınıfında seçilir; EN 12101-3 sınıflarından otoparkta yaygın seçim F300'dür (300 °C'de 60 dakika). BYKHY sınıf belirtmez.
• Fan besleme kabloları en az 60 dakika yangına dayanıklı olur ve jeneratörden beslenir (BYKHY 85/5).
• Sistem yangın algılamayla otomatik ya da uzaktan elle devreye alınabilmelidir (BYKHY 87/10).
• Frekans konvertörlü fanlarda sürücünün yangın modu (korumaları devre dışı bırakan çalışma) ya da baypas düzeni projede tanımlanır.

Duman tahliyesinin genel mantığı ve doğal-mekanik ayrımı duman tahliye sistemi nedir yazısında, otopark dışındaki yapılardaki uygulama duman tahliye sistemi sayfasında.

Yerleşim: kaç fan, nereye?

Jet fan adedi, her fanın etkili olduğu alanın (paralel ve seri mesafe) otopark planına yayılmasıyla bulunur. Üreticilerin itki sınıfına göre verdiği aralıklar geniştir: 50 N sınıfı için paralel 8–15 m, seri 25–50 m; 100 N sınıfı için paralel 15–20 m, seri 70–80 m mertebesinde değerler yayımlanıyor. Bunlar standart değil, üretici beyanıdır; tavan yüksekliği, kiriş düzeni ve park dizilişi değiştikçe değişir. Aynı plan için iki farklı üreticinin tablosu iki kattan fazla farklı adet verebilir. Kesin adet ve konum CFD analiziyle doğrulanır; BYKHY CFD şartı koymaz, ama idare ya da itfaiye onayında istenebilir ve ölü bölgeleri görmenin pratik yolu odur.

Sahada uyulan yerleşim kuralları:

• Fanlar araç yolu aksları üzerine asılır; jet park etmiş araçların üzerine üflerse itkinin önemli bölümü kaybolur.
• Emiş tarafında en yakın engelle arada yaklaşık 1 m, atış tarafında yaklaşık 2,5 m boşluk bırakılması üretici kılavuzlarında önerilir.
• Jetin önünde kiriş varsa fan kiriş altına indirilir ya da yönlendirme kanatlı model seçilir.
• Sprinkler başlıkları fan çıkışının hemen önünde bırakılmaz; jet su dağılımını bozar.
• Asma yüksekliği araç gabarisini korur; Otopark Yönetmeliği net iç yüksekliği 2,10 m'nin altında kabul etmez.
• Bir bölgedeki jet fanların toplam debisi o bölgenin egzoz debisini aşmayacak şekilde dengelenir; aksi hâlde hava şafta gitmek yerine otopark içinde döner.

Planınız için hava değişimi debisini, duman tahliye debisini ve jet fan ön adedini otopark havalandırma hesabı aracıyla çıkarabilir, ana fanın basınç ve güç kontrolünü fan seçim hesabı ile yapabilirsiniz.

Jet fanlı mı, kanallı mı?

Küçük ve çok bölmeli otoparklarda jetin etki alanı duvara çarpıp biter; orada kanallı çözüm ya da ikisinin karması daha doğru olabilir. Geniş AVM, plaza ve site otoparklarında ise kanalsız yapı tavan yüksekliğini ve montaj süresini korur.

Bakım ve kontrol

Jet fanlar tavanda, araç egzozu ve tozun içinde çalışır. Kontrol listesinde kanatlardaki birikinti, susturucu ve koruma ızgarası, askı ve titreşim takozları, motor akımı, CO sensörlerinin kalibrasyonu ve yangın senaryosunun panodan denenmesi yer alır. Kalibrasyonu kaymış bir sensör sistemi ya gereksiz yere tam devirde döndürür ya da kirlilik arttığında devreye sokmaz. Bu kontroller havalandırma bakım onarım planına eklenebilir; yasal kontrol yükümlülükleri havalandırma periyodik kontrol yönetmeliği yazısında.

Maliyeti ne belirler?

Jet fan sisteminin maliyetini fan adedi ve itki sınıfı, ana egzoz ve taze hava fanlarının debisi ile sıcaklık sınıfı, sensör sayısı, kontrol panosu, yangına dayanıklı kablolama ve şaft işleri belirler. Fan tipine göre teklif kalemlerinin dökümü hücreli aspiratör fiyatları sayfasında; ana fan olarak sık kullanılan kutu tipi fanın yapısı hücreli aspiratör nedir yazısında. İstanbul ve Kocaeli'deki otopark projeleri için bölge sayfalarına, mimari plan ve kesitle keşif talebi için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.