Akrobat Kol Nedir? Kaynak Dumanında Noktasal Emiş

Akrobat kol, ucunda bir emiş başlığı bulunan, mafsallarıyla her yöne bükülebilen ve bırakıldığı konumda duran bir emiş koludur. Kaynak, lehim, taşlama ya da kimyasal karışım gibi işlerde başlık işin hemen yanına getirilir; duman, buhar ya da toz çıktığı noktada emilir ve çalışanın nefes aldığı bölgeye ulaşmadan kanalla fana ve filtreye taşınır. Adını, bir akrobat gibi pek çok pozisyona girip o pozisyonda kalabilmesinden alır. Teknik metinlerde "mafsallı emiş kolu", "esnek emiş kolu" ya da "noktasal emiş kolu" olarak da geçer.

Akrobat kol ne işe yarar?

Bir emiş ağzının etkisi ağızdan uzaklaştıkça çok hızlı söner. Kirletici, başlığın önündeki küçük bir bölgede kalırsa emilir; bu bölgenin dışında kalırsa salona yayılır. Akrobat kolun görevi bu küçük bölgeyi, iş nereye giderse oraya taşımaktır.

Örnek: Ø160 mm başlıklı bir koldan saatte 900 m³ hava emildiğini düşünelim. Başlık ağzındaki hava hızı yaklaşık 12,4 m/s'dir. Flanşsız bir emiş ağzı için kullanılan Dalla Valle bağıntısıyla (V = Q / (10·x² + A)) hesaplandığında, başlığın ekseni boyunca hız şöyle düşer:

Kaynak dumanının yakalanması için başlığın önünde ACGIH kaynaklı tablolarda yaygın olarak 0,5–1,0 m/s'lik bir yakalama hızı aranır. Bu örnekte başlık arktan 20 cm uzaktayken aralığın alt ucundadır; 30 cm'de bunun yarısının altına iner. Bağıntı yakın mesafe için geçerlidir; daha uzakta kapı, vantilatör ve sıcak hava akımları dumanı başlığa gelmeden dağıtır. Akrobat kolun işe yaraması için kaynakçının, her pozisyon değişikliğinde başlığı tek eliyle yeniden yerleştirebilmesi gerekir. Kol başına gereken debinin mesafeye göre tablosu akrobat kol havalandırma sayfasında.

Kaynak dumanı neden kaynağında alınır?

Kaynak dumanı, ark sıcaklığında buharlaşıp havada yoğuşan metal oksitlerinden oluşur; partiküllerinin çoğu bir mikrometrenin altındadır ve akciğerin derinine kadar iner. İçeriği malzemeye göre değişir: karbon çeliğinde demir ve mangan oksitleri, paslanmaz çelikte krom ve nikel bileşikleri (altı değerlikli krom dahil), galvanizli sacda çinko oksit. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) 2017'de kaynak dumanını Grup 1'e, yani insanda kanser yaptığı yeterli kanıtla gösterilmiş etkenler arasına aldı. İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (HSE) de 2019'da yayımladığı uyarıda, kapalı alanda yapılan kaynakta genel havalandırmanın dumanı yeterince kontrol etmediğini ve düşük karbonlu çelik dahil bütün kaynak işlerinde lokal emiş beklendiğini duyurdu.

Türkiye'de İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik duman ve zehirli gazlar için genel havalandırmadan ayrı mekanik sistem ister; Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik maddelerin mesleki maruziyet sınırlarını belirler. Kaynakhanelerde lokal emiş ile genel havalandırmanın nasıl birlikte kurulduğu kaynak dumanı emiş sistemi sayfasında, iki yolun genel karşılaştırması endüstriyel havalandırma nedir yazısında.

Akrobat kol mu, başka bir emiş yöntemi mi?

Seçim çoğu zaman tek yöntemle bitmez: sabit istasyonlarda akrobat kol, büyük parçalarda emişli torç, salonda ise kaçan dumanı ve ısıyı atan genel havalandırma birlikte kullanılır.

Akrobat kol nerelerde kullanılır?

• Kaynak ve metal konstrüksiyon atölyeleri: elektrot, gazaltı ve argon kaynağı istasyonları, bakım atölyeleri, meslek okullarının kaynak atölyeleri.
• Elektronik üretim ve tamir: lehim istasyonlarında flux dumanı; burada ince çaplı tezgâh üstü kollar kullanılır.
• Laboratuvarlar: numune hazırlama, tartım ve küçük hacimli çözücü işleri. Akrobat kol, tehlikeli kimyasallarla yapılan işlerde çeker ocağın yerini tutmaz; çeker ocağın dışında kalan noktasal işler içindir.
• Taşlama, zımpara ve el aletleri: duman yerine toz taşıyan kollar; tozun kol içinde çökmemesi için daha yüksek hız ve fan basıncı gerekir. Toplanan toz bir filtrede tutulur (toz toplama sistemi nedir).
• 3D yazıcı, lazer kesim ve gravür, plastik işleme: eriyik buharı ve ince partikül.
• Kuaför ve tırnak salonları: akrilik ve jel uygulamalarında buhar, törpü tozu.

Doğru kullanım: başlık nereye konur?

• Başlık arkın yanında ve hafif üstünde, dumanı kaynakçının yüzünden uzağa çekecek tarafta durur. Başlığı kaynakçının başının tam üstüne almak, dumanı yüzün önünden geçirerek emer.
• Başlık ağzı işe bakar; mesafe kabaca başlık çapı kadardır. Yukarıdaki örnekte Ø160 mm başlık için 15–20 cm.
• Parça döndükçe ya da kaynakçı dikiş boyunca ilerledikçe başlık da taşınır. Bu alışkanlık eğitimle kazandırılır ve iş talimatına yazılır.
• Argon (TIG) ve gazaltı kaynağında başlık, koruyucu gazı kaynak banyosundan çekecek kadar yaklaştırılmaz; aksi hâlde dikişte gözenek oluşur.
• İstasyonun yakınındaki açık kapı ya da soğutma vantilatörü dumanı başlıktan uzaklaştırır; vantilatör yönü başlığa doğru çevrilir ya da kapatılır.
• Merkezi sistemlerde kullanılmayan kolun damperi kapatılır; açık bırakılan kollar fanın havasını boşa harcar ve çalışan istasyonların emişini zayıflatır.

Kol seçerken cevaplanacak sorular

• Çalışma yarıçapı ne? Kol boyunu belirler; tezgâh başında kısa, parça çevresinde dolaşılan işlerde uzun kol, daha geniş alanda döner uzatma bomu.
• Ne emilecek? Duman, toz ya da kimyasal buhar; çapı, iç yüzeyi ve malzemeyi bu belirler.
• Sıcaklık ve kıvılcım var mı? Hortum malzemesi ve başlıktaki kıvılcım ızgarası buna göre seçilir.
• Ortam patlayıcı mı? İletken ya da antistatik hortum ve topraklama gerekir.
• Kol neye bağlanacak? Tek bir duvar fanına, tekerlekli mobil üniteye ya da ortak fan ve filtreli merkezi sisteme. Kol sayısı arttıkça merkezi sistem öne geçer; fanın çalışma noktası için fan seçim hesabı.
• Kol nereye takılacak? Duvar, kolon, tavan ya da tezgâh; bağlanacak yüzeyin taşıma kapasitesi kontrol edilir.

Kaynak dumanı merkezi sistemde çoğunlukla kartuşlu bir filtrede tutulur; darbeli hava ile temizlenen kartuş ve torbaların çalışması jet pulse filtre nedir yazısında anlatılıyor.

Emiş performansı nasıl kontrol edilir?

Devreye almada her kolun başlık ağzında hava hızı ölçülür ve kayda geçirilir; bu ilk değer sonraki kontrollerin karşılaştırma ölçüsüdür. Duman tüpüyle başlığın önüne verilen görünür duman, yakalama bölgesinin gerçekte nereye kadar uzandığını gösterir. Sonraki kontrollerde hızda belirgin düşüş varsa sebep çoğunlukla delinmiş ya da ezilmiş hortum, dolmuş filtre, açık unutulmuş damperler ya da gevşemiş kelepçedir. Eklemlerin başlığı taşıyıp taşımadığı da her kontrolde denenir: başlığı yerinde tutmayan bir kol kısa sürede kenara itilir ve kullanılmaz hâle gelir.

İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik, mekanik havalandırma sistemlerinin bakımının yılda bir yetkili kişilerce yapılmasını ister; kapsam havalandırma bakım onarım sayfasında. Emiş noktalarını makine çalışmasına bağlamanın fan enerjisine etkisi endüstriyel havalandırmada enerji verimliliği yazısında.

Fiyat ve keşif

Kol boyu, çap, eklem tipi, hortum ve bağlanacağı fan ile filtrenin maliyete etkisi kaynak dumanı emiş sistemi fiyatları sayfasında, akrobat kol fiyatları başlığı altında. Fabrika genelindeki havalandırma kurgusu endüstriyel havalandırma sistemleri, taşlama ve toz tarafı toz toplama sistemleri sayfasında. Merkezimizin bulunduğu Sancaktepe ve çevresinin yanı sıra İstanbul'da Dudullu ve İkitelli, Kocaeli'de Gebze ve il geneli (Kocaeli havalandırma) atölyelerine keşfe gidiyoruz. Keşif talebi: iletişim sayfası.