VRF Klima Montajı Nasıl Yapılır? Bakır Boru, Branşman ve Test

VRF sisteminin dış ve iç üniteleri fabrikada test edilmiş olarak gelir. Şantiyede kurulan kısım ise onları birbirine bağlayan bakır boru ağı, branşmanlar, lehim noktaları, drenaj ve haberleşme hattıdır. Bir VRF sisteminin yıllar içinde verdiği arızaların önemli bir bölümü cihazdan değil bu ağdan kaynaklanır: lehim sırasında boru içinde oluşan oksit pulları genleşme valfine gider, vakumda alınmayan nem kompresör yağıyla karışır, ters takılmış bir branşman iç ünitelerden birini sürekli eksik besler. Bu yazı VRF klima montajını, projenin sahaya indiği andan sistemin devreye alındığı ana kadar iş sırasıyla anlatıyor. Sistemin ne olduğu ve nasıl çalıştığı VRF klima nedir yazısında; burada konu yalnız montaj.

Sahaya çıkmadan önce kâğıt üzerinde bitmesi gerekenler

VRF montajı bir uygulama projesiyle başlar. Aşağıdaki kararlar projede verilmemişse boru şantiyede "gide gide" döşenir ve üreticinin sınırlarının aşıldığı ancak devreye almada anlaşılır:

• İç ünite tipi ve yeri: kaset, gizli tavan kanal tipi, duvar tipi ya da döşeme tipi; her ünite için filtreye, drenaj pompasına ve elektronik karta ulaşılacak servis kapağı.
• Dış ünite yeri: çatı, teras ya da zemin; taşıyıcı sistemin ünite ağırlığını kaldırıp kaldırmadığı, ünitenin attığı sıcak havanın geri emilmeyeceği açıklık ve üreticinin istediği servis boşlukları.
• Boru güzergâhı: şaftlar, kiriş geçişleri, asma tavan yüksekliği; toplam boru boyu, en uzak iç üniteye gerçek ve eşdeğer boy, ilk branşmandan sonraki en uzun hat, dış ünite ile iç üniteler arasındaki ve iç ünitelerin kendi aralarındaki kot farkları. Bu değerlerin her biri için üreticinin montaj kılavuzunda bir üst sınır vardır.
• Boru çapları ve branşman seçimi: her hattın çapı, o hattan sonra beslenen iç ünitelerin toplam kapasitesine göre üretici tablosundan okunur. Ön boyutlandırma için VRF kapasite ve boru çapı hesabı aracı kullanılabilir.
• Oda konsantrasyonu kontrolü: sistemdeki toplam akışkan, sisteme bağlı en küçük odaya kaçtığında oluşacak yoğunluk EN 378 standardındaki sınırla karşılaştırılır. Küçük toplantı odaları, arşivler ve personel odaları bu hesapta çoğu zaman belirleyici olur.
• Drenaj, elektrik ve haberleşme düzeni: her iç ünitenin yoğuşma suyunun nereye bağlanacağı, besleme hatları ve sigortaları, haberleşme kablosunun üniteleri hangi sırayla dolaşacağı.

VRF klima montajı adım adım

Aşağıdaki sıra şantiyedeki iş akışını izler. Büyük binalarda bazı adımlar katlara bölünerek paralel yürür; basınç testi, vakum ve şarj sırası ise hiçbir koşulda değiştirilmez.

1. Dış ünite kaidesi ve yerleşimi

Dış ünite düz ve ünitenin çalışma ağırlığını taşıyan bir beton kaide ya da çelik konstrüksiyon üzerine oturtulur; arada titreşim takozu bulunur. Çatıda yağmur suyunun ve karın ünitenin altında birikmemesi için kaide yükseltilir. Birden fazla modülden oluşan dış ünitelerde modüller üreticinin bağlantı kitiyle birleştirilir; modüller arasında yağ dengeleme hattı isteyen modellerde bu hat da kılavuzdaki eğimle döşenir. Hava giriş yüzlerinin önüne duvar, parapet ya da başka bir ünite gelmesi kaçınılmazsa aradaki mesafe kılavuzdaki tabloya göre ayarlanır. Aksi halde ünite kendi attığı sıcak havayı geri emer ve en sıcak günlerde yüksek basınç korumasıyla durur.

2. İç ünitelerin askıya alınması

Kaset ve kanal tipi iç üniteler tavana ankrajlı dişli çubuklarla asılır ve iki yönde terazilenir; drenaj ucuna doğru hafif eğim isteyen modeller vardır. Gizli tavan kanal tipi ünitelerde üfleme ve dönüş kanalları ünitenin harici statik basıncına göre tasarlanır, kanal bağlantısında esnek bağlantı parçası kullanılarak titreşimin kanala geçmesi önlenir. Ofis katlarında kanal tipi iç ünitenin motorlu damperli dağıtımla birlikte asma tavandaki görünümü ofis katı kanal tipi iç ünite referansında görülebilir.

3. Bakır borunun seçimi, kesimi ve döşenmesi

VRF tesisatında soğutma ve iklimlendirme için üretilmiş, iç yüzeyi temiz ve kuru, uçları tıpalı bakır boru kullanılır; Avrupa'da bu boruların ürün standardı EN 12735-1'dir. R410A ve R32 gibi akışkanlar yüksek basınçla çalıştığı için et kalınlığı çapa ve akışkana göre üretici tablosundan seçilir. Küçük çaplarda tavlı kangal, büyük çaplarda sert çubuk boru tercih edilir. Sahada "kuru, temiz, sızdırmaz" kuralı geçerlidir:

• Boru testereyle değil boru kesiciyle kesilir. Çapak alınırken boru ağzı aşağı tutulur, talaşın içeri düşmesi engellenir.
• Şantiyede bekleyen boruların uçları kapatılır. Açık uçtan giren toz ve nem, sonradan vakumla tamamen alınamayabilir.
• Büküm, boru bükme aletiyle ve kılavuzdaki en küçük büküm yarıçapına uyularak yapılır; ezilen dirsek kesiti daraltır ve akışkan hızını bozar.
• Borular geniş yüzeyli kelepçelerle taşınır, kelepçe yalıtımı ezmeyecek şekilde seçilir. Uzun düşey hatlarda borunun ısıl uzaması için hareket payı bırakılır.
• Sıvı ve gaz hattı kapalı hücreli kauçuk köpüğü yalıtımla ayrı ayrı yalıtılır. Çalışma moduna göre hatlardan biri çok soğuk, diğeri sıcak olabileceği için iki boru aynı yalıtımın içine birlikte alınmaz.

4. Branşman (joint) ve kolektör montajı

Ana hat iç ünitelere üreticinin fabrikasyon branşman parçalarıyla ayrılır. Branşman yerine T parçası kullanılmaz: T parçası akışkanı kollara eşit bölmez, yağın bir kolda birikmesine yol açar. Branşmanın montaj yönü kılavuzda tanımlıdır; yatay takılan branşmanın iki kolu aynı yatay düzlemde kalır, düşey takılabilen modellerde izin verilen açı aşılmaz. Branşmandan önce ve sonra dirseksiz düz boru boyu istenir, çünkü dirsekten hemen sonra gelen branşmanda akışkan merkezkaç etkisiyle kollardan birine yığılır. Birden fazla iç üniteyi aynı noktadan beslemek gerektiğinde branşman yerine kolektör (header) kullanılabilir; kolektörden sonra yeniden dallanmaya izin verilip verilmediği üreticiye göre değişir. Her branşmanın yeri ve beslediği üniteler boru şemasına işlenir, sahada da branşmanın yanına etiketlenir.

5. Azot altında sert lehim

Bakır, lehim sıcaklığında havadaki oksijenle birleşir ve borunun iç yüzünde siyah, pul pul bir oksit tabakası (kalamin) oluşur. Bu tabaka sistem çalıştığında kopar, akışkanla taşınır ve genleşme valflerini, süzgeçleri ve kompresörün yağ yollarını tıkar. Bunu önlemek için lehim süresince borunun içinden düşük debide kuru azot geçirilir ve boru içindeki oksijen dışarı süpürülür. Bakır–bakır birleşimlerde fosforlu bakır alaşımlı lehim çubuğu kullanılır ve dekapan gerekmez; bakır–pirinç gibi farklı metal birleşimlerinde gümüş içerikli alaşım ve uygun dekapan seçilir. Rakorlu (flare) bağlantı yalnız iç ünite bağlantı ağızlarında ve üreticinin izin verdiği yerlerde kullanılır; rakor ağzı doğru ölçüde açılır ve tork anahtarıyla sıkılır.

6. Yoğuşma suyu (drenaj) hattı

Soğutmada her iç ünite havadan nem alır ve bu su drenaj hattıyla uzaklaştırılır. Kılavuzların çoğu yatay drenaj hattında en az yüzde birlik (1/100) eğim ister; hat hiçbir noktada geri eğim yapmaz ve askılar bu eğimi koruyacak aralıklarla konur. Drenaj pompalı iç ünitelerde pompadan sonraki düşey borunun yüksekliği kılavuzdaki sınırı aşmaz. Birden fazla ünitenin bağlandığı toplu drenaj hattı daha büyük çapla döşenir ve üst noktasından havalandırılır. Montaj bitince her iç ünitenin tavasına su dökülerek akış denenir; tavada su kalıyorsa sebep çoğunlukla eğim ya da tıkalı bir dirsektir. Drenaj borusu da yüzeyinde yoğuşma olmaması için yalıtılır.

7. Elektrik besleme ve haberleşme hattı

Dış ünite kendi sigortası ve kaçak akım koruması olan ayrı bir hattan beslenir. İç ünitelerin beslemesi grup halinde ya da tek tek, üreticinin şemasına göre yapılır; bir iç ünitenin enerjisi kesildiğinde sistemin nasıl davrandığı modele göre değişir ve bu bilgi besleme planını etkiler. Haberleşme kablosu dış ünite, iç üniteler ve kumandalar arasında sinyal taşır; çoğunlukla ekranlı iki damarlı kablo kullanılır ve güç kablosuyla aynı kanaldan geçirilmez. Kablo üniteleri kılavuzun izin verdiği düzenle (zincir ya da belirli dallanmalar) dolaşır. İzin verilmeyen bir yıldız bağlantı ya da toplam kablo boyunun aşılması, devreye almada aralıklı iletişim hatası olarak ortaya çıkar.

8. Azotla sızdırmazlık (basınç) testi

Boru ağı tamamlanınca, ek yerleri henüz yalıtılmadan sistem kuru azotla basınçlandırılır. Test kademeli yapılır: önce düşük bir basınçla büyük kaçaklar aranır, ardından ara kademeye, en son üreticinin belirttiği test basıncına çıkılır. R410A ve R32'li sistemlerde bu değer genellikle 40 bar mertebesindedir; kesin değer kılavuzdan alınır. Çoğu üretici tam basınçta en az 24 saat bekletme ister. Bu sürede basınç ortam sıcaklığıyla birlikte değiştiği için başlangıç ve bitiş okumaları sıcaklıkla birlikte kaydedilir ve düzeltilerek karşılaştırılır. Düşüş görülürse ek yerleri köpüklü sıvıyla tek tek kontrol edilir. Dış ünitenin servis vanaları bu test sırasında kapalı kalır; test basıncı dış üniteye verilmez.

9. Vakum ve nem alma

Basınç testi geçtikten sonra azot boşaltılır ve hat sıvı ve gaz tarafından aynı anda vakuma alınır. Vakumun amacı yalnız havayı değil boru içindeki nemi de almaktır: su düşük basınçta kaynayarak buhara dönüşür ve pompa tarafından çekilir. Bu yüzden yeterli kapasitede bir vakum pompası ve dijital vakum ölçer kullanılır, süre kısa tutulmaz. Hedef değer üreticinin kılavuzunda yazar; bazı üreticiler mutlak basınç, bazıları manometre değeri verir, sahada yaygın pratik 500 mikron ve altıdır. Hedefe inildikten sonra pompa vanası kapatılıp sistem bekletilir. Bekleme süresince değer belirgin şekilde yükseliyorsa ya hatta kaçak vardır ya da içeride hâlâ nem buharlaşmaktadır. Soğuk havada ve uzun hatlarda nem alma süresi uzar; bazı kılavuzlar vakumu azotla kırıp yeniden vakuma almayı önerir.

10. Ek yerlerinin yalıtımı

Düz boruların yalıtımı çoğunlukla lehimden önce boruya geçirilir; ek yerleri, branşmanlar ve rakorlar ise basınç testi geçtikten sonra kapatılır. Branşmanlar üreticinin kalıplı yalıtım parçalarıyla, kalan boşluklar yapışkan bantla kapatılır. Yalıtımda bırakılan tek bir açık nokta, yazın asma tavanın içinde yoğuşma ve damlama olarak geri döner. Dış ortamda kalan yalıtım, güneş ışığından ve darbeden korumak için kapalı kablo kanalı ya da metal kaplama içine alınır.

11. Ek gaz şarjı

Dış ünite fabrikadan belirli bir miktar akışkanla gelir. Saha tesisatının ihtiyacı olan ek miktarın büyük kısmı sıvı hattının boyu ve çapından hesaplanır: kılavuz her sıvı hattı çapı için metre başına bir miktar verir, bazı modellerde dış ünite modeli ve iç ünite sayısına göre sabit eklemeler de vardır. Hesaplanan miktar teraziyle tartılarak verilir; R410A gibi karışım akışkanlar sıvı fazda şarj edilir. Toplam şarj miktarı dış ünitenin etiketine ve teslim belgelerine yazılır. Bu sayı sonraki yıllarda da kullanılır: florlu sera gazlarına ilişkin yönetmelik, sistemdeki akışkan miktarının karbondioksit eşdeğerine göre periyodik sızıntı kontrolü ve kayıt ister.

12. Adresleme, test çalıştırması ve devreye alma

Servis vanaları açılır, sistem enerjilenir ve dış ünite bağlı iç üniteleri tanır. İç ünite adresleri otomatik ya da elle atanır; merkezi kumanda veya bina otomasyonu bağlantısı varsa adres planı ona göre hazırlanır. Üreticinin test çalıştırması modu sistemi soğutma ve ısıtmada çalıştırır, boru ve haberleşme bağlantılarının aynı üniteye gidip gitmediğini ve akışkan miktarını denetler. Ardından her iç ünitenin üfleme ve dönüş sıcaklıkları, dış ünitenin emme ve basma basınçları, kompresör frekansı ve hata geçmişi kayda alınır. Kanal tipi ünitelerde menfez debileri ölçülüp ayarlanır. Son olarak kullanıcıya kumanda kullanımı ve filtre temizliği gösterilir.

Sahada en çok yapılan hatalar

Split klima montajından farkı

Tek iç ünitelik split klimada boru boyu kısadır, şarj çoğu zaman fabrikadaki miktarla yeterlidir ve iş genellikle aynı gün biter. "Vakumlu klima montajı" ve "vakumsuz klima montajı" ayrımı bu tip montajda sorulur: vakumsuz yöntemde hattaki hava, dış ünitedeki akışkanın bir kısmıyla süpürülerek atılır. Bu yöntem nemi almaz ve akışkanın bir kısmını havaya bırakır. VRF'de ise uzun boru ağı, çok sayıda lehim noktası ve sahada hesaplanan ek şarj nedeniyle basınç testi ve vakum seçenek değil, montajın kendisidir. Split cihazların montaj sırası klima montajı nasıl yapılır yazısında ayrıca anlatılıyor.

Dolu bir binada VRF montajı

Eski bir klima sisteminin yerine VRF kurulurken mevcut bakır boruların kullanılıp kullanılamayacağı sorulur. Eski boru farklı bir akışkan ve yağla çalışmış, daha düşük basınca göre seçilmiş olabilir; çapları da yeni sistemin tablosuyla uyuşmayabilir. Üreticinin bu durum için tanımladığı bir yöntem ve temizlik işlemi yoksa eski boru kullanılmaz. Kullanımı süren binalarda montaj katları sırayla boşaltarak, asma tavanı açılan bölümleri kısa sürede kapatarak planlanır; dış ünitenin konacağı çatı ya da terasın taşıma kapasitesi ayrıca kontrol edilir. Otel ölçeğinde bir VRF kurulumu için The Mandala Hotel VRF klima sistemi referansına bakılabilir.

Teslimde istenmesi gereken belgeler

• Yapıldığı gibi boru şeması: çaplar, boylar, branşman yerleri ve iç ünite adresleri.
• Basınç testi tutanağı: test basıncı, süre, başlangıç ve bitiş basıncı ile sıcaklığı.
• Vakum kaydı: ulaşılan değer ve bekleme sonrası okuma.
• Ek şarj hesabı ve toplam şarj miktarı.
• Test çalıştırması çıktısı, ölçülen basınç ve sıcaklıklar.
• Kumanda ve otomasyon adres listesi, bakım periyotları.

Bu belgeler ilk arızada ve periyodik bakımda servisin elindeki tek gerçek kayıttır. Bakımda nelere bakıldığı VRF klima bakımı nasıl yapılır yazısında; arıza ve periyodik bakım hizmeti VRF klima servisi sayfasında. VRF ile su borulu sistem arasında karar verilmediyse VRF ve fan coil farkı yazısı karşılaştırmayı veriyor.

Montaj bedelini belirleyen kalemler

VRF montajının bedeli iç ünite sayısından çok boru ağının uzunluğuna ve zorluğuna bağlıdır: toplam boru metrajı ve çapları, branşman ve kolektör sayısı, kot farkları, asma tavanın açık ya da kapalı olması, iç ünite tipi, dış ünitenin vinçle mi taşınacağı, drenaj pompası ihtiyacı ve otomasyon bağlantısı. Kalem kalem dağılım VRF klima fiyatları sayfasında; proje, montaj ve devreye almanın kapsamı VRF klima sistemleri sayfasında. İstanbul'da VRF servisi en çok aranan ilçelerden biri için Bağcılar VRF klima servisi, Kocaeli için İzmit VRF klima servisi sayfalarına bakılabilir. Keşif ve teklif talebi iletişim sayfasından iletilir.